1 Mayıs işgal vakti nasıl kutlandı… Türk ameleleri İngiliz yasağını çiğnedi

Türkiye personel sınıfının 1 Mayıs çabasının esaslı bir tarihi var… En netameli periyotlarda, işçiler hakları için arbede ettiler. O arbedelerden biri de İstanbul’un İngilizler tarafından işgali sırasındaydı… Gazeteci Soner Yalçın, o günlerde işçilerin neler yaşadığını köşesinde şöyle anlatmıştı:

Tarih 27 Nisan 1921. İstanbul İşgal Kuvvetleri Kumandanı General Harrington, komutanlığına bağlı İstanbul Zabıta Komisyonu Reisi Miralay Ballar’a kesin talimatını verdi:

“1 Mayıs’ta amele miting yapmayacak!”

O yıllarda yalnızca Rusya’yı değil Avrupa’yı da sarsan emekçi hareketleri İngiliz Kumandan Harrington’u korkutuyordu. Emekçilerin 1 Mayıs’ı mazeret edip isyan çıkarmalarından çekiniyordu.

İstanbul’da 40 bin personel vardı. Ve bunların ne kadarının sosyalist/”kızıl” olduğu bilgisine sahip değildi. Zabıta Reisi Miralay Ballar, aldığı buyruk üzerine çabucak bir talimat yayınladı:

“1. Her türlü siyasi yahut öbür mitingler, şovlar askeri kumandanın buyruğuyla yasaklanmıştır.

2. Bu buyruğu ciddiye almayarak aksiyona kalkışanların yakalanarak cezalandırılacağı ahaliye beyan edilir.

3. Gerek 1 Mayıs münasebetiyle ve gerek başka şovlar için rastgele bir müracaat nazar-ı prestije alınmayacaktır.”

BİLUMUM İSTANBUL AMELESİNE

Çıkardığı gazeteden ötürü “İştirakçi Hilmi” diye bilinen Hüseyin Hilmi, “Türkiye Sosyalist Fırkası” önderiydi. Şirket-i Hayriye, Tramvay Kumpanyası, Haliç Yönetimi üzere yerlerde güçlü bir emekçi dayanağına sahipti.

Partinin 17 bin üyesi vardı. Ve parti, 1 Mayıs’ı miting yaparak kutlama konusunda kararlıydı. İstanbul’da “Bilumum İstanbul Amelesine” başlıklı bildiri dağıttılar.

Bildiride çalışanların 1 Mayıs’a katılmalarının misyon olduğu belirtiliyor ve elektrik yönetimindeki çalışanlar dışındaki tüm çalışanların 1 Mayıs günü işi bırakarak mitinge katılmaları isteniyordu:

“Türkiye Sosyalist Fırkası’ndan:

Mayıs’ın birinci günü, amelenin en kutsal bayram günüdür. Bu kutsal bayramı kutlamak, bütün amele için bir görevdir.

Maddelere saygılı olan ve kanunlara daima uygun davrandığını ispat etmiş olan partimiz, yalnızca elektrik yönetiminde çalışan çalışanların çalışmalarına müsaade eylemiştir.”

İkdam, Vakit üzere devrin gazeteleri, 1 Mayıs’a geniş yer ayırdı. İstanbullular da uyarıldı: Amelenin bayram yapması halinde vapur ve tramvay hizmetleri aksayabilir.

Bu ortada işgal güçleri çalışanların kararlı olduğunu görünce, iştirakin sayısını düşürmek için tehditler savurmaya başladı: Her türlü suikast ve siyasi aksiyonlara girişme teşebbüsünde bulunanlar; fabrikalarda alet ve edevatı tahrip edenler yahut ameleyi işinden alıkoyan bireyler, askeri mahkemelerde yargılanacaktır!

İŞÇİLER BAYRAMLAŞIYOR

İstanbul, 1 Mayıs gününe gergin uyandı.

İşgal güçleri gece yarısından itibaren tedbirlerini sıkılaştırmıştı.

Çalışanların işyerlerine gitmedikleri görüldü. Fatih, Aksaray, Harbiye çizgilerinde tramvaylar çalışmadı. Haydarpaşa-Pendik ve Sirkeci-Çekmece banliyö çizgilerinde tren seferleri durdu. Şirket-i Hayriye vapurları seferlerini iptal etti. Baruthane, Feshane, Zeytinburnu fabrikaları üzere birçok işyerinde üretim yapılamadı. Yalnızca elektrik şirketindeki emekçiler vazifelerinin başındaydı.

Çalışanların bir kısmı Káğıthane’deki mesire yerlerine giderek günü geçirdiler. Mitingden vazgeçen Türkiye Sosyalist Fırkası, Babıáli Caddesi’ndeki genel merkezi önünde bir merasim yaptı. Genel merkezde büyük bir kızıl bayrak asılıydı. Bando sabah saatlerinden itibaren Enternasyonal Marşı (Beynelmilel Marşı) çalmaya başladı.

Çalışanlar mavi gömlekler giymişlerdi. Boyunlarında kırmızı bir boyunbağı vardı; yakalarında ise kırmızı bir rozet. Personeller -tıpkı dini bayramlarda olduğu gibi- birbiriyle bayramlaştı.

Partinin etrafı işgal kuvvetleri tarafından sarılmıştı. Lakin hiçbir olay çıkmadı. Miting yapılamamış lakin çalışanların işyerlerine gitmeleri engellenmişti. Fakat çalışanlar kararlıydı; gelecek yıl 1 Mayıs’ta kesinlikle miting yapacaklardı.

Ve bir yıl sonra…

İstanbul hálá işgal altındaydı. Bir yıl öncesi olaylar tekrarlandı; işgal güçleri 1 Mayıs mitingini engellemek için tekrar talimatlar çıkarılmasını sağladı. Hatta işyerlerine gitmek isteyen emekçilere her türlü kolaylığı ve güvenliği sağlayacaklarını da bildiriyle duyurdu. Fakat çalışanlar bir evvelki yıla kadar daha örgütlüydü.

1 Mayıs Kurulu kurdular.

Komiteye katılan örgütler şunlardı: Türkiye Sosyalist Fırkası, Türkiye Emekçi ve Çiftçi Sosyalist Fırkası, Toplumsal Demokrat Fırkası, Ermeni Toplumsal Demokrat Fırkası, Türkiye Emekçi Derneği, Beynelmilel Çalışanlar İttihadı üzere…

MİTİNG YERİ: KÁĞITHANE

1 Mayıs Komitesi, bayram programını bildiriyle çalışanlara duyurdu:

“1- İstanbul’da mevcut bütün personeller, kadın-erkek ve bir teşkilata mensup olsun olmasın bu bayrama davetlidir.

2- Toplanma merkezi Pangaltı’dır. Bayrama iştirak edecek bütün arkadaşlar saat onbirde Pangaltı’da bulunacaklar ve kollarında kırmızı pazubent bulunan heyet-i tertibiyye tarafından karşılanacaktır.

3- Küme halinde gelecekler kent dahilinde yürüyüşlerinde hiçbir nümayiş yapmayacaklar ve proletarya şuuruna yakışacak bir vakar ve sükûnetle olacaklardır.

4- Bayram Pangaltı’da başlayacak ve bütün kümeler toplu olarak saat onbir buçukta önde bando olduğu halde Pangaltı’dan hareketle Káğıthane’ye gerçek yürüyecekler ve arkadaşlar mızıka ile birlikte personel müzikleri terennüm edeceklerdir.

5- Kağıthane’de 1 Mayıs bayramının ehemmiyeti ve tarihi hakkında kelam söyleyecek arkadaşların nutukları dinlenecek, bayram saat beşe kadar devam edecek, sonra arkadaşlar tekrar sükûn ve vakarla dağılacaklardır.

6- Komite, polise karşı bütün sorumluluğu üzerine aldığından bütün arkadaşların heyet-i tertibiyyenin ihtarına uyması ve işbu program haricine çıkılmaması rica olunur.”

KARL MARX RESMİ

Personel Bayramı’na katılan personel sayısının, bir evvelki yıla kadar epey arttığı gözlendi. 1 Mayıs, ramazan ayına denk geldiği için geçen yıl pikniğe giden emekçiler de mitinge geldi. İşgal güçlerinin güvenlik tedbirleri abartılıydı. Tekrar emekçilerin ayaklanacağından korkuyorlardı.

1 Mayıs Komisyonu’nun bildirisinde yazdığı üzere, emekçiler Pangaltı’da buluştu. Kimi personeller aileleriyle birlikte geldi. Ellerinde Türk bayrakları ve flamalar vardı.

“Türkiye Amelesi Sendika İster!”

“Türk Amelesi İrticaya Karşı Amansız Bir Uğraş Açmalıdır.”

“Burjuvazinin Zulmünü Protesto Ediyoruz!”

“8 Saat İş, 8 Saat İstirahat, 8 Saat Uyku.”

“Mürteciler, Muhtekirler, Kapitalistler, Emperyalistler Kahrolsun.”

“Bütün Dünya Çalışanları Birleşin!”

Bu pankartın altında Karl Marx’ın resmi vardı. Tanışsın tanışmasın tüm çalışanlar birbiriyle bayramlaştı. Türkiye Sosyalist Fırkası’na mensup emekçiler tekrar mavi gömlek giyip boyunlarına kırmızı boyunbağı takmışlardı. Yakalarında tekrar fırka rozetleri vardı.

Mızıka, Enternasyonal Marşı çalmayı hiç kesmedi. Konuşmacılar, Ankara hükümetini öven kelamlar söylediler. 1 Mayıs Emekçi Bayramı, bu konuşmalarla bir anda bağımsızlık mitingine dönüştü. Personeller, Ankara’daki dava arkadaşlarının yanında olduklarını hiç sakınmadan tabir ettiler.