Nobel ödüllü iktisatçı Stiglitz yazdı: Keyfi gözaltılar ekonomiyi zora sokuyor

Joseph E. Stiglitz, Karar gazetesindeki “Amerika dünyanın en büyük vergi cennetine dönüşüyor” başlıklı yazısında Trump idaresinin keyfi gözaltı uygulamalarının iktisada tesirlerini ele aldı:

“TRUMP’IN SEVDİĞİ TEK BİR VERGİ VAR”

“Donald Trump, Amerika Birleşik Devletleri’ni süratle tarihin en büyük vergi cennetine dönüştürüyor. Sırf Hazine Bakanlığı’nın şirket sahiplerinin gerçek kimliklerinin paylaşıldığı şeffaflık rejiminden çekilme kararına, Birleşmiş Milletler Memleketler arası Vergi İşbirliği Çerçeve Kontratı müzakerelerinden çekilmesine, Yabancı Yolsuzluk Uygulamaları Yasası’nın uygulanmasını reddetmesine ve kripto para piyasalarında büyük çaplı düzenlemelerin kaldırılmasına bakmak kâfi. Bu, 250 yıllık kurumsal teminatları zayıflatmaya yönelik daha geniş bir stratejinin kesimi üzere görünüyor. Trump idaresi milletlerarası muahedeleri ihlal etti, çıkar çatışmalarını görmezden geldi, kontrol ve istikrarları ortadan kaldırdı ve kongre tarafından tahsis edilen fonlara el koydu. İdare, siyasetleri tartışmıyor; hukukun üstünlüğünü ayaklar altına alıyor.

Ancak Trump’ın sevdiği tek bir vergi var: ithalat tarifeleri. Faturayı yabancıların ödediğine ve böylelikle milyarderlerin vergilerini düşürmek için para sağladığına inanıyor üzere görünüyor. Ayrıyeten gümrük tarifelerinin ticaret açıklarını ortadan kaldıracağına ve üretimi ABD’ye geri getireceğine inanıyor üzere görünüyor. Meğer tarifelerin ithalatçılar tarafından ödendiği, iç piyasada fiyatları yükselttiği ve ABD enflasyondan yeni çıkarken uygulanmasının son derece yanlış bir zamanlama olduğu göz arkası ediliyor. Dahası, temel makroekonomi, çok taraflı ticaret açıklarının yurtiçi tasarruflar ile yurtiçi yatırımlar ortasındaki eşitsizliği yansıttığını göstermektedir. Trump’ın milyarderlere yönelik vergi indirimleri bu farkı daha da açacaktır, zira açıklar yurtiçi ulusal tasarrufları azaltmaktadır. Hasebiyle, ironik bir formda, milyarderlere ve şirketlere yönelik vergi indirimleri üzere siyasetler ticaret açığını arttırmaktadır…”

“KEYFİ GÖZALTI RİSKİ VARKEN HANGİ TURİST, ÖĞRENCİ, HASTA ABD’YE”

Ronald Reagan’dan bu yana muhafazakârlar, vergi indirimlerinin ekonomik büyümeyi artırarak kendini finanse edeceğini tez ediyor. Lakin bu, ne Reagan ne de Trump devrinde gerçekleşti. Ampirik araştırmalar, zenginlere yönelik vergi indirimlerinin ekonomik büyüme yahut işsizlik üzerinde ölçülebilir bir tesiri olmadığını, lakin gelir eşitsizliğini anında ve daima olarak artırdığını doğrulamaktadır. ABD tarihindeki en büyük kurumlar vergisi indirimi olan 2017 Vergi Kensintileri ve İstihdam Yasası’nın uzatılması önerisi, vaat edilen ekonomik artışı sağlamadan önümüzdeki 30 yıl içinde ABD ulusal borcuna yaklaşık 37 trilyon dolar ekleyecektir.

Trump ticaret açığını mikroekonomik seviyede de berbatlaştırıyor. ABD artık bir hizmet iktisadı haline geldi. Turizm, eğitim ve sıhhat hizmetleri, en büyük ihracat kalemleri ortasında. Lakin Trump bu kesimlerin her birini sistematik olarak baltaladı. Keyfi olarak gözaltına alınma ve haftalarca tutulma riski varken, hangi turist, öğrenci ya da hasta ABD’ye gelmek ister? Amerika’nın önde gelen eğitim kurumlarının itibarsızlaştırılması, öğrenci vizelerinin keyfi halde iptal edilmesi ve bilimsel araştırmalara ayrılan fonların kesilmesi, bu kritik bölümlerin üzerine kara bir gölge düşürdü.

“TRUMP VE MUSK YENİ BİR KAPİTALİZM TİPİ KURMAYA ÇALIŞIYOR”

Trump’ın stratejik açıdan yanlışlı yaklaşımı şimdiden geri tepmeye başladı. Çin, Amerika’nın en büyük ticaret ortaklarından biri, ABD kritik ithalatlar için Çin’e bağımlı ve Çin şimdiden misilleme yaptı. Stagflasyon korkusu – sakin büyüme ile birlikte yüksek enflasyon – pay senedi ve tahvil piyasalarını vurdu. Ve bu yalnızca bir başlangıç. Elon Musk’ın Devlet Verimliliği Departmanı sayesinde, vergi gelirleri bu yıl daha zayıf uygulama ve ahenk nedeniyle %10’un üzerine düşebilir. IRS’de çalışan yaklaşık 50.000 kişinin azaltılması önümüzdeki on yıl içinde 2,4 trilyon dolar gelir kaybına yol açacaktır ki bu sayı Enflasyon Azaltma Yasası’nın IRS’nin işgücünü artırmayı amaçlayan kararları uyarınca öngörülen 637 milyar dolarlık artışla karşılaştırıldığında epeyce düşüktür. Gündem açık: sırf zenginler için düşük vergi oranları değil, birebir vakitte daha zayıf kontrol.

Sermayenin ve zenginlerin hudutları serbestçe aşabildiği bir dünyada, hükümetlerin çok uluslu şirketlerin ve ultra zenginlerin adil bir biçimde vergilendirilmesini sağlamasının tek yolu milletlerarası işbirliğidir. Bu bağlamda, intifa hakkı datalarının toplanmasının durdurulması, anonimliği artıran kripto piyasalarına göz yumulması ve yeni bir BM vergi mukavelesi ve global bir minimum vergi imzalanması sürecinden vazgeçilmesi kasıtlı bir modeli ortaya koymaktadır: vergiden kaçınma ve kara para aklama ile gayret etmek için tasarlanmış çok taraflı çerçevelerin ortadan kaldırılması. Yabancı Yolsuzluk Uygulamaları Yasası’nın uygulanmasının “askıya alınması”, ABD’nin artık rüşvet ve yolsuzluğa da göz yumduğunu gösteriyor.

Şu anda şahit olduğumuz şey, Trump, Musk ve milyarder etraflarının, açık denizlerdeki kanunsuz bölgelerden ilham alan yeni bir kapitalizm tipi kurmaya çalışmalarıdır. Bu sırf bir vergi isyanı değil; zenginlik ve güç birikimini tehdit eden her türlü yasaya karşı topyekûn bir hücumdur.

“KRİPTO PARA ÜNİTESİ SADECE BİR ŞEYE HİZMET EDER”

Bu durum en net biçimde, kripto paraya olan tutkularında görülüyor. Yetersiz düzenlenmiş kripto borsalarının, çevrimiçi kumarhanelerin ve bahis platformlarının patlaması global yasadışı ekonomiyi güçlendirdi. Trump yönetimindeki Hazine Bakanlığı, işlemleri gizleyen platformlar üzerindeki yaptırımları ve düzenlemeleri kaldırdı. Trump, “stratejik kripto rezervi” oluşturmak için bir idari buyruk bile imzaladı ve birinci Beyaz Saray kripto doruğunu düzenledi. ABD Senatosu da birebir yolu izleyerek kripto platformlarının kullanıcıları tanımlamasını ve raporlamasını gerektiren bir kararı iptal etti.

Kendisi de tartışmalı bir göğüs coin çıkaran ve yakında “Monopoly” temelli kripto tabanlı bir görüntü oyunu başlatabilecek olan Trump, artık de Menkul Değerler ve Borsa Komisyonu’nun başına kripto içerisinden birini getirdi. Paul Atkins, kripto varlıkları ve banka dışı finansal sistemleri savunan bir siyaset kümesinin üyesidir.

Kripto para üniteleri sadece bir şeye hizmet eder: saklılık. Dolar, yen, euro ve öteki para üniteleri pek yeterli işliyor. Mal ve hizmet alımı için de verimli ticaret platformları var. Kriptoya olan talep, parayı saklama dileğinden kaynaklanıyor. Kara para aklama, vergi kaçırma ve gibisi yasa dışı faaliyetlere karışan beşerler, yaptıklarının basitçe izlenmesini istemez. Dünyanın geri kalanı buna seyirci kalamaz. Global işbirliğinin işe yarayabileceğini 50’den fazla ülkenin uygulamaya koyduğu çok uluslu şirketlerin karları üzerindeki global %15’lik minimum vergide gördük. G20 içinde, geçen yıl Brezilya’nın liderliğinde oluşturulan konsensüs, harika zenginlerin adil hisselerini ödemeleri davetinde bulunuyor.

ABD milletlerarası mutabakatlardan uzak dursa da, paradoksal bir halde, diplomasisinin yokluğu daha savlı bir sonuç elde etmek için çok taraflı müzakerelerin güçlenmesine yardımcı olabilir. Geçmişte ABD bir mutabakatın zayıflatılmasını talep ederdi (genellikle bir özel çıkara ya da başkasına yarar sağlamak için), lakin sonunda imzalamayı reddederdi. Çok uluslu şirketlerin vergilendirilmesine yönelik OECD müzakereleri sırasında da bu türlü olmuştu. Artık, dünyanın geri kalanı adil ve tesirli bir global vergi yapısı tasarlama işine devam edebilir.

Aşırı eşitsizliğe karşı milletlerarası işbirliği ve kapsayıcı kurumlar yoluyla çaba etmek, otoriterliğin yükselişine karşı gerçek alternatiftir. Amerika’nın kendini izole etmesi, globalleşmeyi hakikaten çok taraflı bir tabanda tekrar inşa etmek için bir fırsat yaratıyor (21. yüzyıl için bir G-eksi bir).

JOSEPH E. STİGLİTZ KİMDİR

Dünya Bankası’nın eski baş ekonomisti ve ABD Başkanı’nın Ekonomik Danışmanlar Konseyi’nin eski başkanı Joseph E. Stiglitz, Columbia Üniversitesi’nde profesör, Nobel ekonomi ödülü sahibi ve son olarak The Road to Freedom (Özgürlüğe Giden Yol)kitabının müellifidir : Economics and the Good Society (W. W. Norton & Company, Allen Lane, 2024) isimli kitabın müellifidir.