Yarın 1 Mayıs Emeğin Bayramı… Dünya sömürü sıralaması: Türkiye ikinci sırada… Meksika birinci

Türkiye 1 Mayıs’ı kutlamaya hazırlanırken, milyonlarca işçinin sömürü şartlarında çalıştığını ortaya koyan bir çalışma yayınlandı. Sol gazetesinden Gülay Dinçel’in, “Sömürüde rekor ve 1 Mayıs” başlıklı yazısında dikkat çeken bilgiler yer aldı:

Çalışmada Gröningen Üniversitesi bünyesindeki Büyüme ve Kalkınma Merkezi tarafından hazırlanan girdi-çıktı tabloları ve ülkelerin ulusal hesapları kullanılarak her bir ülke için kâr oranı (üretken sermaye ve toplam sermaye için), artı paha oranı, sermayenin organik bileşimi türetilmiş. Dünya iktisadının bütünü, dönemsel gelişme ve her bir ülke için ulaşılan sonuçlar farklı bir kıymetlendirme konusu. Türkiye’nin artı bedel oranında yerleştiği ikincilik çok çarpıcı bir sonuç, üstelik diğer bilgiler ve müşahedeler 2014 sonrasında birinciliğe çıkılmış olabileceğini düşündürtüyor. Bilhassa 2018 sonrasında artı kıymetin sıçramalı bir gelişim sergilemiş olabileceği görülüyor.

Görselde bahsedilen çalışmanın gündeme gelmesinden evvel iktisatçı E. Ahmet Tonak da bir paylaşım3 yaparak Türkiye’nin Avrupa’daki en yüksek imalat sanayi istihdam oranına sahip ülkelerden biri olduğuna ait bir datayı paylaştı. Tonak, imalat sanayi bölümünün büyük olmasının, büyümeye devam etmesinin artı bedel üretiminin de yüksek olduğunu, vakit içinde arttığını gösterdiğini tabir etti. İmalat sanayiinin üretken olan, hasebiyle artı paha üreten dalların başında geldiğini vurgulayan Tonak, birebir vakitte artı paha üretimindeki genişlemenin üretken işçilerin oranının artışına ve üretilen artı kıymetin ülkede kaldığına işaret etmeyebileceğini de hatırlattı. 2018 yılı sonrası imalat sanayi istihdamı genişlemesi üretken işçilerin oranının sonlu da olsa arttığını gösteriyor.4 Lakin Tonak’ın işaret ettiği artı kıymetin ülke dışına transferinin güçlenerek arttığı öngörülebilir, bu konunun özel bir çalışmayı hak eden bir başlık olduğunun da altı çizilmeli.”

Sömürü oranının 2014 sonrası seyrini görebilmek için TÜİK Yıllık Sanayi ve Hizmet İstatistikleri’ni kullanarak çok kabaca bir artı kıymet oranı hesaplaması yapmak mümkün. Aşağıda bu doğrultuda 2009-2023 devrine ait imalat sanayi katma bedeli ve işçi maliyeti dataları kullanılarak yapılan bir hesaplamanın sonuçları yer alıyor.5

Aslında ayrıntılı hesaplamalara gerek olmadan GSYH hesaplarında işgücü ve sermaye hisselerinin gelişimi, imalat sanayi katma pahasının üretim bedeli içindeki payı6, bölüm ve şirket kârları, gerçek fiyatların gelişimi üzere bilgiler bir müddettir artı kıymet oranındaki artışa güçlü bir formda işaret ediyor. Hem üstteki çalışma hem de aşağıda yer verilen hesaplama ek olarak artışın büyüklüğü konusunda fikir veriyor. Birebir vakitte kimi ek saptamalar yapmaya imkan tanıyor.

İmalat sanayi katma bedelinden işçi maliyetleri farkını artı kıymet kitlesi olarak varsayıp işçi maliyetlerine (değişen sermayeye) bölerek yapılan hesaplamayla elde edilen kaba artı paha oranının (sömürü oranı) periyodun bütününde arttığı, lakin 2018-2023 devrinde büyük bir sıçrama kaydettiği görülüyor. 2009-2017 periyodunda imalat sanayi ortalama sömürü oranı yüzde 104 iken, 2018-2023 devri için birebir oran yüzde 176’ya ulaşıyor.

Artı paha oranında sıçrama yaşanırken devrin bütünü için toplam kıymetin genişlediği, hasebiyle artı kıymet kitlesinin büyüdüğü de eklenmeli. Yani toplam pahanın sabit kaldığı ya da sonlu arttığı bir tabloda artı paha oranı artışından değil, toplam bedelin de süratli büyüdüğü bir tabloda artı kıymet oranı artışından kelam ediyoruz.

Nitekim 2018-2023 devrinde imalat sanayi katma pahası dolar bazında yüzde 67 büyürken artı bedel kitlesi de yüzde 75 genişledi. Devrin bütününe, 2009-2023 ortasına bakıldığında ise sırasıyla yüzde 182 ve yüzde 246’lık artışlar gerçekleşti.

Artı kıymet oranı hesaplamalarının üç nedenle gerçek durumu eksikli yansıtıyor olabileceği de bir ek not olarak düşülmeli:

• Bilhassa birinci bahsedilen çalışmanın temel aldığı girdi-çıktı tablolarının, sermaye stoku hesaplarındaki eksiklik nedeniyle imalat sanayii aktüel durumunu tam yansıtmadığı öne sürülüyor.

• 2000 sonrası hem özelleştirmeler ve serbestleşmeler hem de üretimin parçalanmasının sürat kazanmasına bağlı olarak artı paha realizasyonunun imalat sanayi dışı kesimlere kayması, paha ölçümünde eksikler yaşanması kelam konusu. (Ki bu bahiste son 10 yılda tekrar artan kayıtdışılık da göz önünde bulundurulmalı.)

• İhracatı yüksek bölümlerde farklı modellerle güçlenen bedel zinciri entegrasyonuna bağlı olarak yurtdışına artı bedel transferinin bir kısmının hesaplara dahil olmadan gerçekleştiğini düşündüren bir dizi bulgu var. (Örneğin otomotiv, beyaz eşya üzere kesimlerde katma paha oranının üretim kapasitesi/ölçek, yerli girdi oranı, eser kompozisyonu değişimlerine karşın uzun periyotta neredeyse değişmeden seyretmesi.)

Dünyada sömürü oranının en yüksek olduğu ülkelerden biri olmanın ardında çok taraflı ve çok güçlü bir tahribat yatıyor. İmalat sanayi alt dalları için yapılan hesaplamalar bu “çok yönlülüğü” destekliyor. Çabucak bütün bölümler için yüksek sömürü oranları ve eşanlı yüksek bir artış kelam konusu.

Öncelikle sermaye ve teknoloji yoğunluğu açısından birbirinden farklı, iç ve dış pazar dinamikleri yeniden oldukça ayrışan dalların artı bedel oranlarının birbirine yakınsaması ayrıyeten değerlendirmeyi hak ediyor. Şimdilik yalnızca değişik biçimlerde yüksek monopolleşme seviyesiyle sermayeye yönelik destek/teşvik sistemlerinin, bir cins korumacılığın güçlü oluşuna işaret edilebilir. 2018 sonrası içinse TL’nin süratli kıymet kaybı ve diğer ek enstrümanlarla desteklenen ihracat, her tıp maliyet artışının fiyatlara misliyle yansıtılması, düşük, hatta sıfır faizli finansmanla yapılan yatırımlara dayalı üretim kapasitesi artışları ve natürel fiyatların baskılanması bir ortak küme olarak sayılabilir.

Ancak dalların özgün yapıları ve dinamiklerine dayalı gelişmeler de kelam konusu: Emekgücü ağır kesimlerde güzelce ucuzlatılmış göçmen, çocuk, bayan emekgücünün uzun saatler çalıştırılması, sermaye ağır olmakla birlikte temel olarak doğal kaynakların çok kullanımına dayalı kesimlerde kışkırtılmış ihracatla büyüme, teknoloji seviyesi görece yüksek bölümlerde kalifiye-teknik emekgücünün ağır sömürüsü.

Milyonlarca işçinin ağır sömürü şartlarında çalıştırılması başta olmak üzere ülke kaynaklarının çok ağır tahribatına dayalı bu görüntü sermaye diktatörlüğünün yapıtı. Anaakım iktisadın en temel sorun olarak gösterdiği düşük üretkenlik büyük bir safsata. Türkiye personel sınıfı altyapıya kıyasla imkansızı başarıyor, üretim araçlarının elverdiğinin ötesine geçen bir sömürü çarkının içinde durmaksızın artı bedel genişliyor. “Büyüyen Türkiye”de personel sınıfı sınırsız kaybediyor.

Bu sömürü görünümünün tüm zenginlikleri yaratanlara daveti çok güçlü: Ayağa kalkın, 1 Mayıs birinci büyük adım olsun…