İstanbul 23 Nisan’da 6.2 büyüklüğünde sarsıldı.
Ancak toplumda, artık tektonik sarsıntılardan çok, bilgiye duyulan itimat sarsılıyor. Zelzele olur olmaz ekranlara çıkan uzmanlar, halkın başındaki soru işaretlerini büyütmekten diğer bir şey yapmıyor. Naci Görür, Celal Şengör üzere isimlerden oluşan bir taraf, bu sarsıntının, beklenen büyük sarsıntının habercisi olduğunu ve bu sarsıntının 7.5 ve üzerinde olacağını söylüyor. Şener Üşümezsoy ve Ahmet Ercan üzere isimlerin konumlandığı başka taraf ise, 6.2’lik bu sarsıntının büyük zelzelenin ta kendisi olduğunu, bundan daha büyük bir zelzelenin beklenmediği görüşünde.
İşin asıl üzücü ve tasa verici yanı nedir biliyor musunuz? Artık konuşulanın fay çizgisi değil, çıkar çizgileri olması. Çünkü yalnızca datalar değil, niyetler sorgulanıyor. Bir kısım bilim beşerinin büyük inşaat firmalarına danışmanlık yaptığı, bu şirketlerin ticari beklentilerine paralel açıklamalar yaptığı argüman ediliyor. Kimileri için bu savlar karalama. Lakin toplumun gözünde bu sırf bir söylenti değil; hakikatin bulanıklaştığı, bilimin itimat kaybettiği bir tablo.
Artık beşerler sarsıntı bilimcileri dinlerken, “Bu açıklama kimin işine yarıyor?” sorusunu sormadan edemiyor. Ekranda konuşan bilim mi yoksa piyasa lisanı mi, bunu sorguluyor.
Bu noktada yaşanan itimat kaybı yalnızca akademiye değil, toplumsal akla da bulaşıyor. Gerçek bilgiyle manipülatif telaffuz ortasındaki hudut silikleştiğinde, halk da hazırlıklı olamıyor. Zira neye, kime, hangi bilgiye güveneceğini bilemiyor…
***
Deprem olacak ya da olmayacak. Tahminen büyük olacak, tahminen küçük. Tahminen yarın, tahminen üç asır sonra… Fakat sıkıntı bu değil.
Evet, Marmara’daki fay çizgisi kent merkezinin içinden geçmiyor. Lakin Maraş’ta, Hatay’da geçti. Sonuç ortada. Lakin problem yalnızca fay sınırı değil. Sıkıntı, fay çizgisine uygun bir kent aklı geliştirip geliştirmediğimiz.
Mesele, kaçınılmaz olanı bile bile hareketsiz kalmak. Bilgiyi bilince dönüştürememek. Bilimi çıkarın önüne koyamamak.
Her şeyi konuşup hiçbir şey yapmamak… Bu, tabiatın değil, yazgının değil, şahsen insanın kusurudur.
***
1999’dan bu yana, bu ülke yaşanan her sarsıntıdan sonra birebir soruyu soruyor: “Hazır mıyız?” Üzerinden bir jenerasyon geçti lakin biz, hâlâ 1999’un akabinde konuşulanları tekrar etmekten öteye geçemiyoruz. 26 yıl geçti ve İstanbul sarsıntıya hazır değil. Bu durum artık bir ihmalkârlık değil; toplumsal bir ayıptır. Toplumsal bir hafıza kaybının ve siyasal bir vizyonsuzluğun sonucudur.
İstanbul’da bilhassa 1999 öncesinde inşa edilen yapıların en büyük talihsizliği, yalnızca eksik kontrol ya da bilinçsiz planlama değil; şahsen kullanılan gereçtir.
O yıllarda köyden kente göçle birlikte, gecekondu kültürü apartmankondulara evrildi. İnşaatlar süratle ve denetimsizce çoğaldı. Bu süreçte binlerce yapıda, teknik açıdan son derece sakıncalı ve ölümcül olan deniz kumu kullanıldı. Tuz ve klorür içeren deniz kumu, başta donatı çeliği (inşaat demiri) olmak üzere tüm yapı elemanlarında korozyona (paslanma ve yapısal çürüme) neden olur. Zira tuz, vakitle, 15-20 yıl içinde, betonu içeriden kemirir; demiri zayıflatır; çimentonun bağlayıcılığını bozar.
Bu da demek oluyor ki, deniz kumuyla yapılan binalar, yıllar içinde kendi kendini imha eden birer yapısal bombaya dönüşür.
Hakikaten bugün elinizi sürdüğünüzde un üzere dağılan kolonlar, kendi kendine çöken binalar, bu ihmalkâr sürecin sonucudur.
O devirde Marmara açıklarından getirilen deniz kumları; teknelerle, mavnalarla kente taşındı. Bunları satanlar, alanlar, kullananlar muhakkaktı. Pekala tüm bunlar alenen olup biterken mahallî idareler, merkezi yönetim, akademi dünyası neredeydi?
Ne acıdır ki bugün elimizdeki yapı stoğunun %80’e yakınının bu biçimde, deniz kumuyla inşa edildiği kestirim ediliyor.
***
Bugün hâlâ bu kent, mümkün bir büyük zelzelede, yıkılmanın eşiğinde bekletiliyorsa, yalnızca müteahhitleri değil, bu nizama göz yumanları da sorgulamak gerekir. Planları çizenler, ruhsatları verenler, görmezden gelmeyi alışkanlık haline getiren lokal ve merkezi otoriteler… Hepsi günahkar. Yalnızca yer değil, sistem de kaygan.
Sorumluluk, yalnızca o binayı yapanın değil; o yolu açanın, denetlemeyenin, sessiz kalanındır. Bu yüzden kabahat çimentoda değil; onay mührünün bastığı her evrakta, her ihmalde, her suskunlukta aranmalıdır.
Olası bir İstanbul zelzelesinde yaşanacak kayıplar, tabiatın değil; sistemsizliğin faturası olacak.
***
Deprem yalnızca İstanbul’un değil; Ege’den Doğu Anadolu’ya uzanan geniş bir coğrafyanın da sorunu. Elazığ, Hatay, Maraş, Erzincan, Bolu, Gölcük… Her biri bize tıpkı cümleyi fısıldıyor: Bu baht değil, tercihtir…
Biz, ne yazık ki güvenliği lüks; sağlam yapıyı ayrıcalık haline getirdik. Bu türlü olmamalı. Yere uygun binalar inşa edilmeli; kullanılan betonun, demirin, tüm materyalin kalitesi bilimsel standartlara dayanmalı. Mimarlık, mühendislik ve statik hesaplar, çağın gereklerine ve bu çağın zelzele gerçekliğine nazaran yapılmalı. Bu ortada betonun kalitesi kadar, vicdanın kalitesi de ölçülmeli..
Felaketi fırsata çevirmek mümkündü, hala mümkün. Fırsat derken rantı değil, ortak aklı ve toplumsal güvenliği kastediyoruz.
Kentsel dönüşüm ismi altında yürütülen çarpık projelerden değil; halkı teşvik eden, ona kendini inançta hissettiren, kamu faydasını temel alan gerçek dönüşümlerden, kalıcı tahlillerden kelam ediyoruz.
Çünkü bugün tablo açık: Parası olan, binasını yenileyerek yazgısını satın alıyor. Parası (ve öteki seçeneği) olmayan ise, yazgısını sırtlayıp riskin tam ortasında yaşamakla yetiniyor.
Peki lakin bu bu türlü mi sürecek?
BOĞAZİÇİ İMAR YASASI
18 Kasım 1983 tarihli ve 2960 sayılı Boğaziçi İmar Kanunu, İstanbul’un eşsiz siluetini, tarihî dokusunu ve doğal hoşluklarını korumak hedefiyle hazırlanmıştı. Maksat, kamu faydasını gözetmek, yapılaşmayı sınırlamak ve bu eşsiz coğrafyada bir tertip oluşturmaktı. Kâğıt üzerinde…
Gerçekte ise bu yasa, yıllar içinde eşitsizlik ve ikili standart üreten bir sistemin sembolü haline geldi.
Kanunun hazırlık süreci, 12 Eylül askeri idaresinin gölgesinde şekillendi. Yasa yürürlüğe girmeden çabucak evvel, kimi ayrıcalıklı çevrelerin sessizce yapılaşmaya gittiği biliniyor. Kıyı şeridinde yükselen yalılar, görkemli köşkler ve geniş konutların bir kısmı işte bu sessizlikte hayat buldu. Akabinde getirilen kanunla bölge “sit alanı” ilan edildi ve geri kalanlara fiilen bir dokunulmazlık perdesi indirildi.
Bir yurttaş, anadan babadan kalan, tapulu yerine çivi çakamıyor. Lakin öte yanda; hazine yerleri, ormanlar, kamusal yeşil alanlar birileri tarafından yağmalanıyor. İmar planları, eşitlikten çok istisnaların lisanıyla konuşuyor. Tıpkı sokakta, yan yana iki parsel düşünün. Biri için “tamamına inşaat yapılabilir” ruhsatı çıkarılmış; yahut bir formda yolunu bulanlar, işi ustalıkla (!) yürütmeyi başarmış. Başkasındaysa, yasaya saygılı davranan vatandaş, bırakın inşaatı, küçük bir tadilat için bile hareket alamıyor.
1983’ten bu yana, yeşil alanların, sit bölgelerinin, kamuya ilişkin yerlerin değerli bir kısmının yapılaşmaya açıldığı açıkça görülüyor.
Kimin lehine?
Hukuka sadık kalanların lehine olmadığı kesin.
Boğaziçi’ne vurulan kilit, ne yazık ki yalnızca adalete saygılı yurttaşların önüne kondu. Halbuki birebir kilit, öbürleri için bir mahzur değil; yalnızca aşılması kolay bir formaliteydi. Sonuçta Boğaziçi korunmadı, talan edildi. Kurallara uyanlar durduruldu, kuralları esnetenler kazandı. İstisnaları kullananlar, yollarını bilenler, kuralları eğip bükenler kazandı.
Eğer yasa nitekim kamu faydasına işleseydi, bugün Boğaziçi yalnızca korunmuş değil; planlı, adil, yaşanabilir bir alan olurdu.
Ama yasa, vakitle birilerinin rantını koruyan bir düzeneğe dönüştü. Yeri olan sıradan vatandaş hâlâ bir çivi çakamazken, bir diğer köşede füze süratiyle yükselen yapılar gözümüzün önünde büyüdü, büyüyor…
Boğaziçi İmar Yasası bu haliyle ne koruyabildi ne de adalet sağlayabildi. Muhafaza ismi altında inşa edilen şey, bir rant duvarı oldu. Vatandaşın yanından bile geçemediği bir duvar. O duvarın öteki tarafına geçebilenler için, yasalar değil istisnalar geçerliydi.
Şimdi kamuya açılmasından, eşit planlamadan, sıradan vatandaşa, halkın kendisine adil bir biçimde hakkının verilmesinden kelam edildiğinde ise asıl dehşet başlıyor: Zira rantın düşmesinden, tertibin çözülmesinden, halkın, “ayrıcalıklı sınıfın” ortasına karışmasından korkuluyor. O yüzden de ne iktidarı, ne muhalefeti, kimse bu nizama “dur” demiyor.
Bu yalnızca Boğaziçi’yle sonlu değil. Türkiye’nin dört bir yanında birebir tablo: Sit alanları yapılaşmaya açılıyor, büyük siteler, gökdelenler, tatil köyleri kuruluyor…
Gidin Mısır Çarşısı’nın, Yeni Cami’nin etrafına bakın… Tarihî mescitlerimiz, kutsal yerlerimiz abuk sabuk yapılarla kuşatılmış durumda. Gerçek müdafaa gerekiyorsa, asıl buralara bakılmalı. Herkes biliyor ki bunlar planlı bir ikili standardın, sessiz onayların sonucu.
“Adalet mülkün temelidir” diyoruz fakat hukuk, imtiyazlıların rantını koruyan bir araca dönüştükçe bu temel sarsılıyor. Yasaya saygılı vatandaşın eli kolu bağlıyken, öbürleri art kapıdan girip karını katlıyor.
Üstelik bu durum yeni değil. 1983’ten 2002’ye kadar böyleydi, 2002’den bugüne kadar da birebir biçimde devam ediyor. Yıllardır devam eden yapısal bir eşitsizlik sorunu bu. İktidarlar değişiyor, ancak ayrıcalıklı alanların sessiz dokunulmazlığı değişmiyor.
12 Eylül periyodunun maddeleri yerden yere vuruluyor fakat sıra Boğaziçi İmar Yasası’na gelince, sessizlik… Zira o yasa, birtakım kısımların “statüsünü”, “konumunu” ve “rantını” koruyor.
Oysa dünyanın hiçbir yerinde Boğaziçi İmar Yasası üzere bir uygulama yok. Elbette tarihi bölgeler korunur. Fakat korunacak alanlar; mescitler, çarşılar, kültürel anıtlar ve etrafıyla sonlandırılır.
Bizde ise uzunluktan boya bir coğrafya “sit alanı” ilan ediliyor.
Belediyeler baş edemeyiz diye düşünüyor.
Oysa tahlil toptancı yasakçılık değil, alan bazlı, disiplinli ve adil bir imar siyasetidir. Şayet yasa yalnızca kimilerine pürüz, kimilerine geçit oluyorsa, ismi artık yasa değil, ayrımcılıktır. Bu durumda ne müdafaa kalır, ne de kamu faydası.
Bu sırf teknik bir sorun değil. Bu, hukuka olan inancı sarsan, adalet hissini yaralayan bir durum.
Vatandaş neye nazaran hareket edeceğini bilemiyor. Hakkını aramak istese, birçok vakit yolu kapalı. Açılan birtakım davalar Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne kadar taşınmış ve Türkiye, bu mevzuda çok sayıda mahkûmiyet kararı almış durumda. İç hukukta karşılık bulamayan talepler, dış hukuka sığınıyor.
Boğaziçi’ndeki öngörünüm bölgesindeki yapılarla ilgili tadilat müsaadesi almak bile sadece teknik bir süreç değil; birçok vakit siyasallaşmış, ayrıcalıklara açılmış bir kanallar ağına takılıyor.
Ne acıdır ki, nitekim korunması gereken pek çok tarihî yapı da bu süreçlerin içinde yazgısına terk edilmiş durumda.
Bu yasa tekrar ele alınmalı, imar planları adalet prensibine nazaran tekrar düzenlenmeli. Muhafaza kavramı, eşitsizliği yasallaştıran bir kılıfa dönüşmemeli.
Yapılması gereken, maddelerin temel unsurlarına sadık kalarak, mevcut yapıları bilimsel ve estetik kriterlerle yenileme ve yapılaşma hakkını tüm yurttaşlara eşit olarak tanımaktır.
Üstelik bu işin nasıl yapılabileceğine dair örnekler uzaklarda da değil. İtalya’nın kıyı kasabalarında, tabiatla ve mimariyle uyumlu konutlara sıkça rastlanır. Ne doğayı örter o meskenler, ne de ihtişam yarışıyla manasını yitirir. Zira orada sorun sırf yapı inşa etmek değil, yanlışsız yere, hakikat biçimde, yakışanı yapmaktır.
Üstelik bu hak yalnızca büyük yatırımcılara değil, sıradan yurttaşa da tanınır.
Bizdeyse ya her şey büyük sermayeye açılır, ya da sıradan yurttaşa her şey kapatılır. Ya birileri istediği kadar yapar, ya da herkes hiçbir şey yapamaz. Halbuki sıkıntı tam da; ölçü, estetik, eşitlik ve hakkaniyet sorunudur.
KENTSEL DÖNÜŞÜM NEDEN İŞLEMİYOR?
Kentsel dönüşüm yıllardır konuşuluyor fakat asla konuşulduğu kadar işleyemiyor. Neden? Zira bu sistem, içinde yaşayan insanı değil; o dairelerin toplamından elde edilecek rantı merkeze alıyor. Konutun bir hayat alanı olduğu gerçeğini değil; bir yatırım aracına dönüştürülmesini temel alıyor.
Bugün İstanbul’da orta halli beşerler, memur, esnaf, emekli, yıllarca çalışıp borçla, hasbelkader bir daire sahibi olmuş. Artık bu binalar dönüşmeli, diyoruz. Müteahhitler yüzde 50’den aşağısına projeye girmiyor. Arsa küçük, rant düşük. Kentsel dönüşüm burada tıkanıyor.
Peki tahlil?
Arsayı büyütemediğine nazaran, yapıyı dikey büyüteceksin. Bu kaçınılmaz bir gerçek.
Yeni ve pak bir planlama anlayışıyla birlikte, dikey büyürken çevresel tertip de büyümeli. Binalar sırt sırta değil, nefes alacak halde yükselmeli. Altında otoparkı, etrafında yeşil alanı olan, ferah ve sağlam yapılar inşa edilmeli.
***
Dönüşüm, yalnızca eskiyi yıkmak değil; yeni bir kent anlayışını kurmaktır. Estetikten, mühendislikten, planlamadan ve en değerlisi adaletten ödün vermeden. Kaçak göçek değil; nizami, sağlam, tertemiz bir dönüşümden kelam ediyoruz.
Tıpkı Boğaziçi’nde de olması gerektiği üzere: Muhakkak bir planla, disiplinle, tabiata ve tarihe hürmetle, aslına uygun biçimde yine inşa edilen bir gelecek…
Bugün İstanbul’da birtakım semtlerde, 50’li, 60’lı yıllardan itibaren deniz kumu ile yapılmış binlerce bina yıkılacağı günü bekliyor. Kadıköy, Üsküdar, Bostancı, Selimiye, Şişli, Mecidiyeköy… Hepsi bir sonraki büyük sarsıntının sessiz maksadı.
Bu gerçeği görmezden gelmenin maliyeti yalnızca ekonomik değil; vicdani ve tarihî de olacaktır.
***
Kentsel dönüşüm, yalnızca parası olanın lehine işlememeli.
Geliri yüksek semtlerde beşerler müteahhite ödeme yaparak konutlarını yenileyebiliyor. Ancak kentin çeperlerinde, geçmişte birer birer inşa edilen ve vakitle apartmankonduya dönüşen gecekondular… Bu yapılarda yaşayanlar için “cebindekiyle dönüşüm” pek mümkün değil.
Gerçek dönüşüm; zorlamayla değil, lakin çözümsüzlükten kurtararak olur. Birkaç binanın bir ortaya getirilip planlı, çağdaş ve etrafla uyumlu yapılar haline getirilmesi mümkün. Böylelikle hem kentsel alan kazanılır, hem de insanların güvenliği sağlanır.
Elbette gönül ister ki herkesin geniş bahçeli, alçak meskenleri olsun.
Fakat İstanbul üzere bir kentte problem, hayali değil, adil olanı gerçekleştirmektir.
İşte Boğaziçi’nde bu mümkün.
Sahil şeridi boyunca, yeşil dokusu korunarak, düşük yoğunluklu, bahçeli, estetik yapılarla imar planları yine düzenlenebilir.
Yüzde 30 imar hakkı tanınarak hem tabiat korunur, hem de beşerler bu eşsiz kentin hoşluğuna seyirci değil, paydaş olur.
Boğaziçi yalnızca üç beş ayrıcalıklı sınıfa, zenginlere, parababalarına ilişkin olmasın; toplumun ortak hafızası, ortak hakkı olarak tekrar tanımlansın.
***
İstanbul’un en görünmez lakin en boğucu sıkıntılarından biri de bitişik nizam uygulamaları. Binalar taban tabana, sokak genişliği beş metre bile değil. Birinin camından bakınca oburunun salonu görünüyor… Son derece absürd bir durum. Yalnızca mahremiyet değil; güvenlik de çoktan yitirilmiş durumda.
Yangında müdahale imkânsız. Zelzelede bir bina yıkıldığında, yanındakini de beraberinde götürebiliyor… Bitişik nizam, mevzuata uygun olabilir fakat kent aklına uygun değil. Yıkılan binaların akabinde ortaya çıkan tuğlasız duvarlar, bu plansızlığın somut tabiri.
Artık bu modeli terk etmek zorundayız. Kentsel dönüşüm süreciyle birlikte, birkaç parselin birleştirilip tek ve sağlam yapılar hâlinde yine inşa edilmesi mümkün.
İnsanlar, zannedilenin bilakis, dikey büyümeyle birlikte daha fazla nefes alabilir. Daha fazla yeşil alana, yürüyüş yollarına, oyun alanlarına sahip olabilir.
***
Sonra bu güçlendirme çalışmaları… Bugün “bina güçlendirme” ismi altında sunulan tahliller, birden fazla vakit gerçek bir tedbir değil, olsa olsa bir oyalama taktiğidir. Bina güçlendirme, literatürden bile çıkartılmalıdır…
İnsanların, çürük binalarını yenilemek yerine güçlendirme yoluna gitmesinin nedenlerinden biri de (elbette birinci neden ekonomik) güçlendirme faaliyetleri imar harçlarından muaf tutulurken, tekrar inşa durumunda yüksek ölçüde harç ve vergi ödemek zorunda kalınmasıdır. Bu durum, güçlendirme üzere yetersiz tahlilleri cazip hâle getiriyor.
Oysa sistem, vatandaşı bu cins palyatif tahlillere mecbur bırakmak yerine, çürük binasını yıkıp yine yapmak isteyen şahsa teşvik sunmalı, en azından bu durumda imar harçlarını kaldırmalıdır.
Bu, karmaşık değil; yalnızca siyasi ve idari bir irade sorunudur.
Binanın temeline dokunmadan yapılan yüzeysel müdahaleler, felaket anında bir işe yaramıyor. Hatay’da, Maraş’ta bunu gördük. Güçlendirilmiş denilen binalar bile yerle bir oldu.
Hatta daha da çarpıcısı: Yeni yapılmış sıfır binalar bile çöktü.
Çünkü sorun yalnızca kolon değil, sistem. Problem yalnızca demir değil, kontrol.
Yıllar evvel Ahmet Mete Işıkara’nın söylediği üzere: “Deprem öldürmez, bina öldürür.”
1999’da Kocaeli’nde, fay çizgisinin içine düşen bir bekçi dışında kimse zelzele yüzünden ölmemişti. Beşerler, insan eliyle inşa edilmiş ihmalin enkazı altında kalarak can vermişti.
***
Bugün yapılması gereken açık: Kentsel dönüşüm yasası da, imar maddeleri da rasyonel gerçekliğe uygun biçimde yine ele alınmalı.
Esnemek, güncellenmek, çağın gereksinimlerine nazaran yine kurgulanmak zorundalar.
Boğaziçi İmar Yasası da bu dönüşümden muaf tutulamaz.
Asırlık yalılar, köşkler, çürümekte olan betonarme ve ahşap yapılar, hepsi bilimsel, estetik ve inançlı temellerle tekrar inşa edilmeli.
Bunu yaparken, herkesi dinleyen; yalnızca masa başında değil, sokağın gerçeğinde düşünen bir idare modeline gereksinim var.
Yerel idareler ile merkezi yönetim ortasındaki diyalog güçlenmeli.
Mimarlar, mühendisler, kent plancıları sırça köşklerden, konforlu alanlarından çıkıp, alana inmeli ve empatiyle tahlil üreten aktörlere dönüşmeli. Sokağın sesini duymadan, ruhunu hissetmeden, o sokağa dokunacak imar kararları verilemez.
Çünkü plan masada değil, hayatın içinde mana kazanır.
İmarı yazanlar, çizenler, maddeleri çıkartanlar, uygulayanlar, belediye liderleri, meclis üyeleri, parlamenterler; yalnızca projeyi değil, o projeyle birlikte değişecek insan hayatını da düşünmek zorundadır.
Bu da lakin empatiyle, alanla, yüz yüze gelmekle mümkündür.
Anıtlar Kurulu üzere yıllar içinde kastlaşmış yapılarsa, şeffaf biçimde gözden geçirilmeli.
Çünkü sıkıntı yalnızca bina değil, zihniyet. Problem yalnızca İstanbul da değil; bu topraklarda itimatla yaşamak isteyen herkes.
Artık enkaz kaldırmak değil, geleceği birlikte inşa etmek vakti.
KENTSEL DÖNÜŞÜMÜN TOPLUMSAL YÖNÜ
Kentsel dönüşüm, yalnızca bina yıkıp yenilemekten de ibaret değildir. O binaların içinde biriken hayatlar, kurulan bağlar, mahalle kültürü de hesaba katılmalıdır.
Komşuluk, esnaflık, sokak hafızası… Bunlar da dönüşüm planlarının bir kesimi olmalı. Birlikte yaşama kültürünü korumak değerli.
Evet, kimi bölgelerde parsel birleştirme, yapı bütünleştirme üzere adımlar atılabilir. Lakin bu adımlar, insanların kendi mahallesinde, kendi sokağında, kendi adasında kalmasını sağlayacak formda atılmalı. Dönüşüm yerinde olmalı, insanı yerinden etmeden, yaşadığı yeri yaşanır kılarak. İnsanlara “Mahalleni terk et” diyemezsiniz. Zira İstanbul yalnızca taş duvarlardan ibaret değil; aidiyetin, hafızanın ve insanın ta kendisidir. Bu nedenle tahlil, insanı yerinden etmek değil; beşere bulunduğu yerde hakkını vermektir.
Betonun içinde insan var ve insan, yalnızca barınmak değil, ilişkin olmak ister.
***
Ayrıca artık sadece İstanbul’u dönüştürmek yetmez; akışı bilakis çevirmek gerekir. Yıllar evvel Anadolu’dan, Trakya’dan beşerler bu kente akın etti. Bugün birebir yoğunluk, Suriye’den, Afrika’dan, Orta Asya’dan devam ediyor. Her gelenin tarafı İstanbul.
Artık sorulması gereken şu: Bu kent daha ne kadar taşıyabilir?
Tersine göç teşvik edilmeli. Anadolu ve Trakya tekrar cazip hale getirilmeli. Tarım ve hayvancılık desteklenmeli, sanayi ve istihdam bu bölgelere yönlendirilmeli. İstanbul’un taşıdığı ekonomik yük, artık ülkenin tamamına daha istikrarlı yayılmalı.
Bugün Marmara ve İstanbul, Türkiye iktisadının %30-40’ını sırtlanıyor. Bu yoğunluk metrekare başına insan olarak düşünüldüğünde, yalnızca kalabalık değil, kriz manasına geliyor.
Bunun için önemli bir irade, dengeli bir vizyon ve her şeyden evvel adaletli bir devlet aklı gerekiyor. Sorun, kentleşme sıkıntısının ötesinde artık; insanca yaşamanın yeri kayıyor.
Bu kent, yalnızca bir metropol değil; bir imtihandır. Akılla mı hareket edeceğiz, çıkarla mı? Geçmişin yanılgılarında mı direneceğiz, geleceği mi inşa edeceğiz? İstanbul’u kurtaracak olan ne beton ne yasa tek başına… Onu lakin adalet kurtarır. Adalet ise yalnızca mahkeme salonlarında değil; imar planlarında, kent siluetinde, mahalle ortasında, bir meskenin duvarında kendini gösterir.
Ya bir tertip kuracağız, ya da enkazın altında daima birlikte susacağız.
1 MAYIS
Bu kentte adalet, imar planlarında ve emeğin, hakkın, hayatın planlarında kurulmalı.
Bugün 1 Mayıs; tam da bu adalet arayışının günü.
Bir kentte itimat, maddeyle değil; emeği görünür kılmakla, hakkı eşit dağıtmakla başlar. Alın terinin var olduğu bir coğrafyada, adalet de beton kadar somut olmalıdır.
Sadık Çelik
sadikcelik.gorus@gmail.com
