PKK, yalnızca bir örgütün değil, Türkiye’nin de değişen mukadderatının öyküsüdür. Bu kıssa; silahla, kanla, ideolojiyle, kimi vakit inkârla, bastırmayla, vakit zaman da diyalogla yazıldı.
Bugün “fesih” ilan ediliyor. Pekala bu nitekim bir son mu? Yoksa sadece yeni bir başlangıcın sessiz kod ismi mı?
PKK’nın PKK olmasının, yani sırf bir örgüt değil, tarihi bir fay çizgisine dönüşmesinin başlangıcı, 1978-79 yıllarına uzanır. O periyotta Dev-Yol’dan Dev-Sol’a, Tikko’dan MLKP’ye, Rizgari’ye, KKP-İÖ’ye kadar pek çok silahlı ya da silahsız sol örgüt vardı. İçlerinde telaffuz olarak PKK’dan daha radikal olanlar da mevcuttu.
“ANLAMAK MÜMKÜN DEĞİL”
Ama PKK’yı sadece 70’lerin ideolojik atmosferine bakarak anlamak mümkün değil. Kürt sıkıntısı, 1990’lardan ibaret değildir; kökleri çok daha derindedir. Bu tarih, ta Abdülhamit periyoduna, Hamidiye Alayları’na kadar uzanır. O yıllarda İngilizler, Osmanlı coğrafyasında Kürtleri daima kışkırtmış, bölgeyi kendi çıkarları doğrultusunda şekillendirmeye çalışmıştır.
Cumhuriyet’in birinci yıllarında ise 1925’te Pir Said İsyanı patlak vermiştir. Sıklıkla dini bir ayaklanma olarak sunulsa da bu isyan tıpkı vakitte etnik ve siyasi bir art plana da sahiptir. Atatürk’ün Musul-Kerkük’ü almak için yürüttüğü diplomatik eforun sekteye uğramasında bu isyanın tesiri büyüktür.
1937-38’de yaşanan Dersim İsyanı da misal bir tarihî kırılmadır. Tüm bu olaylar, Kürt sıkıntısının yüz yıllık bir tarihî hafızaya sahip olduğunu gösterir. PKK, işte bu hafızanın yeni bir biçim almış hâlidir…
PKK’NIN ASIL DOĞUŞU
PKK’nın asıl doğuşu ise Diyarbakır cezaevlerinde gerçekleşti… 12 Eylül askeri darbesinin işkencehanelerinde, insan vücutlarından militan kimlikler doğurtuldu. Bu kimlikler, o zindanlarda hem beslendi hem büyütüldü…
O yıllarda ve takip eden vakitlerde yükselen feryatlar yalnızca azap gören tutukluların değil; faili meçhullerde hayatını kaybeden Kürt siyasetçilerin, iş insanlarının, köylülerin de çığlığıydı. Behçet Cantürk’ten Savaş Buldan’a, 1990’ların karanlık dehlizlerinde sayısız isim yitip gitti. Bir kısmı kaçırıldı, bir kısmı sokak ortasında infaz edildi; kimisinin cenazesi bile bulunamadı. Köyler yakıldı, boşaltıldı… Beşerler topraklarından, konutlarından, tarlalarından koparıldı, köklerini terk etmek zorunda bırakıldı.
Devletin örgütle uğraşı birinci günden bugüne aralıksız sürdü. Lakin bu uğraş sadece güvenlik alanında değil, ekonomik, hukuksal ve toplumsal tüm yapılarda derin yaralar açtı. Yüz milyarlarca dolarlık kaynak toprağa aktı. Güneydoğu’ya yatırım gitmedi; yalnızca betona değil, adalete, demokrasiye, toplumsal devlete dair her şey gecikti, ertelendi, susturuldu.
ZORLA YER DEĞİŞTİREN KİTLELER
Çünkü PKK salt bir silahlı örgüt değildi. Birebir vakitte zorlamalarla, şantajla, kaçakçılıkla, bölgesel yatırımları engelleyerek toplumu rehin alan bir yapıydı. Hukukun işlemediği yere ticaret gitmezdi; güvenliğin olmadığı yerde yatırım da dururdu. Güneydoğu, küçükbaş hayvancılığın merkezidir ancak uzun yıllar boyunca ne yaylalara ne meralara çıkılabildi, ne de toprağa dönülebildi.
Bu devirde demografi zorla yerinden edildi. Diyarbakır, etrafındaki vilayet ve ilçelerden ağır göç aldı; kentin nüfusu bir anda patladı. Yerinden edilenlerin bir kısmı orada kaldı, bir kısmı ise İzmir’e, İstanbul’a, Ankara’ya göç etti. Kimi bilendi, kimi militanlaştı, kimi dağlara çıktı, kimi umudunu diğer kentlerde aradı. Zorla yer değiştiren bu kitleler, sadece coğrafik olarak değil, ruhsal ve politik olarak da savruldu.
Büyük kentlerin kalabalıkları, sadece göçün değil; göç ettirilmişliğin sosyolojik bir izdüşümüdür. Bir halk kendini, toprağından, geçiminden, lisanından, güvenliğinden eksik hissettiğinde toplum huzursuzlaşır, taşkınlaşır. Güneydoğu’daki çatışma, sadece orayı değil, ülkenin tamamını dönüştürmüş, eksiltmiştir.
Bu, kanla ve gözyaşıyla yazılmış acıklı bir öyküdür; kardeşin kardeşe düşman edildiği, acının ve ihanetten beslenenlerin kalın harflerle yazdığı bir tarih.
AMERİKAN TASARIMI
ABD, 2003 yılında Irak’a direkt müdahale ettiğinde, aslında Türkiye üzerinden bölgeyi denetim etme hayalini terk etmişti. Soğuk Savaş’ın stratejik kalesi olan İncirlik Üssü ehemmiyetini yitirmişti.
Kimyasal silah mazeretiyle başlatılan bu işgal, sadece Saddam’a değil, bir halkın yazgısına çökmekti. Irak-İran Savaşı’nın ve Kuveyt krizinin akabinde gelen bu müdahalede yaklaşık bir milyon Iraklının hayatını kaybettiği iddia ediliyor. Irak’ın kuzeyinde bir Kürt otonom yapısı kuruldu; Kandil ise bu süreçten beslenerek, sürecin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.
Sonrasında Amerikan askeri varlığı bu defa Suriye’ye kaydı. Kendileri tarafından yeşertilen DEAŞ üzere yapıların varlığı bölgeye kalıcı müdahalenin mazereti haline geldi. Suriye’nin altı üstüne getirildi.
PKK’nın genç militan takımları Suriye’de eğitildi, donatıldı ve herhalde bir 15 yıl kadar da onlarla geçti…
Bu periyotta militanların kuzey Irak’tan Türkiye sonunu kullanarak PYD’nin, Salih Müslim’in liderliğinde kuzey Suriye’ye geçtiği de biliniyor. Kuzey Suriye’de, YPG üzerinden kurulan yeni tertip, ABD’nin alandaki “müttefiki” oldu. Lakin bu yapılanmanın PKK ile ideolojik ve kadrosal bağları, Türkiye’nin güvenlik kaygılarını büyüttü.
SURİYE BELİRSİZLİĞİ
Bugün PKK ile barış sürecinde atılan adımların önündeki en büyük mahzurlardan biri Suriye alanındaki belirsizliktir. Orada SDG’nin varlığı, HTŞ’nin varlığı ve hepsinin gerisindeki Amerika’nın varlığı, Amerika’nın bir yandan kuzey Suriye’deki otonom yapıyı, oradaki Kürt varlığını, SDG’yi desteklerken bir yandan da İsrail ile birlikte yürüttüğü siyasetlerle Colani ile HTŞ üzere yapıları şahsen yaratıp ortaya sürerek dolaylı istikrar siyasetleri izlemesi…
İsrail bu denklemde direkt bir biçimlendirici güçtü. Amerika’yla birlikte Suriye’den Başer Esad’ı gönderdiler. Başına nazaran bütün askeri tesisleri bombaladı. Kimse de çıkıp bir şey diyemedi. ABD de bu müdahaleleri onayladı; “zaten alanda işimi gören bir ortak var” diyerek sorumluluğu pasladı.
Trump devrinde devlet aklından çok bir tüccarın hesap defteriyle yönetilen süreçler öne çıktı, bölgenin yazgısı bir stratejiden çok pazarlık objesine dönüştü. Bugün çekilecekti, kalacaktı diye konuşuladursun, bölgede kurulan otonom yapılar, eğitilen militanlar, kurulmuş üsler kalıcılığın izlerini taşıyor.
Ortadoğu hâlâ gücün kalbi. Güneş gücü, rüzgar türbinleri vs üzere devalar aransa da, petrolün yokluğunda mevcut güç gereksinimini karşılamak bugün için mümkün görünmüyor. Petrolden bağımsız bir dünya hâlâ ütopya. Bu nedenle dizayn edilen coğrafya, sırf güvenlik değil, güç haritasının da tekrar çizimidir.
*
Amerika’nın Ukrayna’daki varlığı sırf Rusya’ya karşı bir cephe açmak değildi. Tıpkı vakitte Ukrayna topraklarındaki az elementlere erişim sağlayarak, Çin’in global üstünlüğüne karşı stratejik bir atılımdı. Lakin Çin’in dünya üzerindeki az elementlerin yaklaşık %90’ını denetim ettiği bir denklemde, bu uğraşın bahtı baştan sonluydu.
Çin, sadece kaynaklarla değil; düşük iş gücü maliyetleri, dev üretim hacmi ve büyüyen pazarıyla ABD’nin adım adım önüne geçiyor. Amerika ise içeride hantallaşan devlet yapısıyla, yükselen emekçi maliyetleriyle ve dış ticarette kaybettiği pazarlarla boğuşuyor. Gümrük duvarları yükseldikçe, kendi izolasyonunu derinleştiriyor.
Bu sırada Hindistan da ekonomik gücünü büyütüyor. Ancak asıl dikkat çeken Çin’in izleyici üzere görünen, ancak çoktan oyunun parametrelerini belirleyen durumu. Çin, bugünün sessiz gücü; geleceğin yüksek sesli işvereni olma yolunda. Tıpkı bir vakitler ABD’nin olduğu üzere.
Hatırlayalım: 1. Dünya Savaşı’na kadar Amerika bir izleyiciydi. Avrupa’nın krallıkları, imparatorlukları çökerken, ABD sahneye çıkmak için yanlışsız vakti bekledi. İkinci Dünya Savaşı’nın başında da şimdi alanda yoktu; 1930’lar boyunca Avrupa’daki krallıkların ve imparatorlukların çöküşünü izlemekle yetindi. Fakat savaşın sonuna yanlışsız alana indi, kritik cephelerde tartısını koydu, Almanya’nın teslimiyetini sağladı, Hitler faşizminin tabutuna çiviyi çaktı. Savaşın sonunda sırf galip değil, global tertibin yeni işvereni olarak sahneye çıktı. Avrupa’yı kendi sistematiğiyle dizayn etti. Çin’in bugünkü duruşu da buna benziyor.
Ortadoğu tekrar şekilleniyor, global denklem değişiyor. Amerika hâlâ alanda, hâlâ dizayn peşinde. Ancak Çin, gölgede. Sessiz. Planlayarak. İzleyerek. Muhtemelen geleceği şimdiden yazıyor.
Tarih bazen tekrar eder; lakin her tekrar birebir sesle değil. Bugün Amerika’nın sesi kısılırken, Çin’in yankısı büyüyor.
KAOSUN JEOPOLİTİĞİ
Dünyada kimi sonlar sadece haritalarda çizilmez; ideolojilerle, inançlarla, tarihi acılarla belirlenir. Pakistan-Hindistan çizgisi da bu türlü bir sınırdır. Sadece bir toprak hengamesi değil; dinlerin, kimliklerin, güç arayışlarının birleşim yeridir. Nüfus çoğunluğu Müslüman olan Keşmir’in Hindistan’ın toprağı sayılması, bölgeyi yıllardır kan ve felç içinde tutuyor. Son krizlerde hava alanı kapatıldı, deniz trafiği aksadı, sadece politik değil ekonomik damarlar da tıkandı. Zira o bölge, dünyanın kalp ritmini etkileyen bir arter üzere.
Benzer bir damar Afganistan-Pakistan çizgisinde da atıyordu. Afganistan’da Amerika, o toprakları Taliban’a bırakarak çekildi. Ancak bu çekilme bir boşluk değil, planlı bir kaostu. Taliban ideolojisi, Pakistan’a taşındı ve bundan sonra tansiyon hiç dinmedi.
Bugün benzeri bir senaryo Türkiye-Suriye sınırında yazılmak isteniyor. Bir vakitler seküler bir önder olan Beşar Esad’a karşı başlatılan uğraşta, desteklenen ögeler giderek daha radikal, daha mezhepçi, daha karanlık hale geldi. HTŞ, IŞİD, SDG… Suriye artık çok başlı, çok aktörlü, çok çatışmalı bir coğrafya… Amerika, burada da seküler bir rejimin yerine selefi ideolojiye göz kırpan yapıları tercih etti.
Çünkü istikrar, Batı için birden fazla vakit tercih değil tehdittir. Mezhep savaşları, etnik arbedeler, parçalanmış coğrafyalar; tüm bunlar birer araçtır. Washington barışla değil, yönetilebilir kaosla beslenir.
Herkesin kendi etnik, mezhebi fay çizgisine hapsolduğu bir bölge, global aktörler için çok daha denetimli bir yer sunar.
Bugün alanda barış sözü dolaşıyor. Fakat bu barış kimin barışı? Kürtlerle Türklerin barışması gerektiği söyleniyor; zira sıradaki gayenin İran olduğu açıkça görülüyor. ABD, Ayetullah rejimini tasfiye etmek istiyor. Yemen’de Husiler, Kızıldeniz’deki stratejik geçitler, Şii hilali… Bütün planlar İran üzerine kurgulanmış durumda.
Şimdi hatırlamak gerekiyor: “Büyük Ortadoğu Projesi” 2000’lerin başında masaya sürüldü. O gün çizilen haritalar birer fantezi üzere görünüyordu. Bugünse alanda adım adım uygulanıyor. Irak çöktü, Suriye dağıldı. Sırada İran var. Pekala sonra? Kime gelecek sıra?
TÜRKİYE HANGİ KONUMDA DURACAK
Türkiye’nin bu oyunda hangi konumda duracağı, sadece dış siyaset sorunu değildir. Bu, ulus devlet, üniter devlet yapısına tehdit meselesidir… Bu, Cumhuriyet’in varoluşsal imtihanıdır.
Tüm bu jeopolitik denklemleri, güç gayretlerini, vekalet savaşlarını ve hudut ötesi hesapları okumadan; bugün Türkiye’de Kürtlerle Türklerin barışını, PKK’nın feshi problemini de ne anlayabiliriz, ne yanlışsız teşhis koyabiliriz.
PKK FESİH NOKTASINA NASIL ULAŞTI
PKK, yarım asra yaklaşan varlığının sonunda “kendini feshetme” noktasına hakikaten ulaştıysa, yani bu fesih açıklamalarının samimi olduğunu ve hakikati yansıttığını varsayarsak bu gelişmenin, ne tek bir nedenin, ne de ani bir kararın sonucu olduğunu not etmek gerekir.
Öncelikle konjonktür değişmiştir. ABD, bölgeden çekilme eğiliminde.
Rusya, Ukrayna savaşının gölgesinde bir periyot sarsılmış görünse de, bugün Kırım’ı ilhak etmiş, doğu Ukrayna’nın kıymetli bir kısmını denetimine almış durumda. Masaya daha güçlü döndü. Avrupa ise hem güç krizi hem ekonomik sıkışmışlıkla boğuştuğu için Ukrayna’ya gereğince takviye veremiyor. Trump idaresindeki ABD, Ukrayna’daki ender element rezervleri üzere stratejik çıkarlarına ulaştığını düşündüğü için oyunu artık uzaktan izlemeyi tercih ediyor.
Bu sırada Çin ve Rusya ortasındaki yakınlaşma tarihi bir boyut kazanmış durumda. Rusya’daki Zafer Günü kutlamalarında, ortalarında Çin önderinin de bulunduğu 21 ülkenin devlet başkanı Kızıl Meydan’daki geçit merasimine katıldı. Çin, bu süreçte Rusya’ya karşı direkt askerî dayanak vermese de, ekonomik ve diplomatik olarak güçlü bir art cephe oluşturdu. Kuzey Kore’den Belarus’a kadar birçok ülkenin Moskova çizgisine yakın tavrı, ki hatta Koreli ve Belaruslu askerler Ukrayna’ya karşı savaşıp ölmüşlerdir, Batı eksenine karşı şekillenen yeni güç bloğunun işaret fişeği üzere.
Bugün Çin ve Rusya, sırt sırta vererek Batı’nın tek kutuplu sistemine alternatif bir istikrar kuruyor. Tahminen de “Doğu’nun şafağı” atıyor. Bu yeni tablo, sırf bölgesel değil, global güç haritasını da dönüştürüyor.
İran ise iç protestolarla, ekonomik baskılarla sarsılıyor. Artık PKK’ya eski ilgiyi gösterilmiyor…
İkincisi alandaki gerçeklik değişti. Türkiye, Suriye hududunda 30-40 kilometrelik güvenlik şeridi oluşturdu. Askerî kapasitesini alanda tekraren gösterdi. PKK, artık Türkiye içinde büyük çaplı hareket yapamaz hale geldi. Yurt dışı kampları daraldı, hareket alanı küçüldü. Kandil’in gölgesi bile kısaldı.
Bir vakitler “Rusya’da ofisimiz var” diyebilen PKK, bugün bu diplomatik temsiliyetin hiçbir gerçek karşılığı olmadığını yaşayarak gördü. Milletlerarası meşruiyet gayretinde de daraldı.
Bir vakitler Moskova’da “bürosu” olduğunu söyleyen PKK, artık o sembolik varlığı bile sürdüremez halde. ABD’nin Suriye’nin kuzeyinde YPG üzerinden kurduğu bağ, örgüte süreksiz bir alan açtıysa da bu dayanak hiçbir vakit sınırsız değildi. Üstelik Amerika’nın İran’a odaklanma isteği, Türkiye’yle yeni uzlaşmaları gerektirebilir. PKK, bu denklemde fazla maliyetli ve fazla sıkıntılı bir aktöre dönüşmüş olabilir.
EN KRİTİK FAKTÖR
En kritik faktörlerden biri ise örgütün artık vaktin ruhuna hitap edememesi. 1990’ların sosyopolitik yapısı, etnik merkezli silahlı uğraşları konuşulabilir kılıyordu. Bugünse bu usul yapılar toplumsal karşılık bulmuyor. Son 10 yıldır dağa iştirak neredeyse durdu. Gençler artık bu lisana, bu metoda kulak vermiyor. Bir vakitler “dağa çıkmak” romantik bir başkaldırıysa, bugün sırf umutsuz bir çukur üzere görünüyor.
PKK’NIN RUHSAL EKSENİ
Ayrıca Abdullah Öcalan’ın 1999’da Suriye’den çıkarılması, Türkiye’ye teslim edilmesi, PKK’nın ruhsal eksenini sarstı. Bugün Öcalan, kendi ömür mühleti içinde bir “barış”a ismini yazdırmak, tarihe bu formda geçmek istiyor olabilir. Fikirlerinin vakit zaman örgütle zıt düştüğü söylense de, bu fesih fikrinin onun onayıyla ilerlemesi tesadüf olmasa gerek.
Sonuçta bunu salt bir çöküş olarak değil, bir çağdan düşüş olarak okumak gerekir. PKK, vakitle eğik düzlemde kayarak, toplumsal gerçeklikten uzaklaşarak bu noktaya gelmiştir.
Silahla başlayan, şiddetle büyüyen fakat sonunda vaktin dışında kalan bir yapının tarihî kapanışına tanıklık ediyor olabilir miyiz hakikaten?
İÇ SİYASET
PKK’nın fesih açıklamaları yalnızca güvenlik başlığıyla okunamaz. Bu, birebir vakitte iç siyasetin yine dizayn edileceği bir sürece tekabül edecektir. “Terörsüz bir Türkiye”’de siyaset, kendine yeni bir lisan bulmak zorunda.
Bugün iktidarın önünde “barış” üzere her kulağa güzel gelen bir söz var. Barış, her vakit alkış alır; karşı çıkan kolay kolay yaftalanır. Hasebiyle bu süreç siyaseten de kullanışlıdır. İktidar açısından kazan-kazan: Muvaffakiyet olursa haneye yazılır, başarısızlıkta ise “zaten biz başlatmamıştık,” ya da “biz elimizden geleni yaptık,” denir.
MHP bu tabloda en değişik aktör. Bir devir “Öcalan idam edilmeli” diyen Bahçeli’nin, bir gece düşünde görmüş üzere kalkıp Öcalan’a davette bulunması ve bugün geldiği nokta, siyasetteki kartların nasıl da sil baştan dağıtılabileceğini göstermesi açısından çarpıcı.
Ancak bu dönüşüm, partinin tabanı nezdinde hangi yankıyı bulacak? MHP sürecin hamiliğini yapıyor. Bugüne kadar söylediklerinin hepsini tek kalemde silmiş oldu. Pekala MHP bundan sonra hangi sosyolojik tabana yaslanacak? Bu soruların yanıtı önemli…
AKP, süreci dikkatle yürütüyor. Bir yandan geçmişin yüklerinden sıyrılıyor, bir yandan da yeni yerde inisiyatifi kaptırmamaya çalışıyor. “Selden kütük kapmak” denilecek kadar pragmatik bir yaklaşım bu: Madem ki ABD Suriye’de kendi oyununu kuruyor, Türkiye de bu oyunda kendine yer açmak istiyor.
CHP için ise süreç daha karmaşık. Tıpkı meydanlar, birebir cümleler, birebir davetler artık yankı bulmuyor olabilir. Üstelik iktidarın telaffuz üstünlüğü, CHP’yi pasif bir izleyiciye dönüştürme riski taşıyor.
En kritik eşikte ise DEM Parti duruyor. PKK sonrası devrin en büyük politik dönüşümünü onlar yaşamak zorunda. Siyasi telaffuzlarını, takımlarını, toplumsal temsiliyetini tekrar inşa etmeleri gerekecek. Olağan şayet ortada samimiyet varsa…
Halk ise hâlâ temkinli. Kamuoyu araştırmaları, toplumun bu sürece pek de güvenip inanmadığını aslında gösteriyor. Dayanak yüzde 30’larda. Geriye kalan büyük çoğunluk, sessizce izliyor. Kuşkuyla, temkinle, kuşkuyla, tahminen biraz da beklentiyle…
Barış sözü kutsaldır, evet. Lakin her kutsal kavram üzere, evvel ona inanmak gerekir.
FESİH GERÇEK Mİ ALGI MI
PKK kendini feshettiğini duyurdu. Birinci bakışta bu, kırk yılı aşkın bir çatışma sürecinin sonuna dair umut verici bir sinyal üzere görünebilir. Lakin sürecin art planına bakıldığında, ortada gerçek bir “fesih”ten çok, bir “dönüşüm” ya da “yeniden markalaşma” olduğu yorumları öne çıkıyor. Gerçekten kimi uzmanlara nazaran bu, örgütün yalnızca “PKK” isimli kartvizitini değiştirmesinden ibaret. Birebir yapı, farklı isimlerle faaliyetlerine devam edebilir.
Bu durum, Türkiye açısından yeni bir güvenlik ve meşruiyet tartışmasını da beraberinde getiriyor. PKK ortadan kalktıysa, Türkiye’nin hudut ötesinde ve içeride yürüttüğü gayret neye karşı sürecek? Bilhassa Kuzey Suriye’deki YPG/PYD yapılanmasının, bu fesih üzerinden dolaylı bir meşruiyet kazandığı yorumları yapılıyor. Türkiye’nin “PKK’nın uzantısı” olarak gördüğü bu yapılarla uğraşı, artık milletlerarası alanda daha fazla sorgulanabilir hale geliyor.
Ayrıca süreçle ilgili oluşan telaffuz atmosferi de dikkat cazibeli. Alanda, bilhassa örgüt yanlısı etraflarda dillendirilen bakış açıları, bir “zafer” hissine işaret ediyor. Ne de olsa örgüt de Türkiye Cumhuriyeti de Öcalan’ı artık “önder” olarak işaret edebiliyor…
İlk evre tamamlandı, artık yeni sürece geçiliyor, şekli ileti ve yaklaşımlar da tekrar örgüt lehine bir ruhsal üstünlük yaratma uğraşı, bir “algı mühendisliği” girişimi… Türkiye Cumhuriyeti’nin bir örgüt karşısında geri adım attığı izlenimi yaratılmak isteniyor olabilir.
Dahası, PKK’nın fesih açıklamasında Lozan Antlaşması’na yapılan atıf, bu sıkıntının sadece bugünkü politik bağlamla sonlu olmadığını gösteriyor. Bu, direkt Türkiye’nin egemenliğini, sonlarını ve üniter yapısını tanımlayan kurucu, temel metne yöneltilmiş bir siyasi itirazdır.
LOZAN AMAÇ TAHTASI
1923 Lozan Antlaşması ve çabucak akabinde gelen 1924 Anayasası, PKK tarafından “Kürt inkâr ve imha siyaseti”nin kaynağı olarak gösteriliyor. Kürtlere soykırım uygulandığı öne sürülüyor. Bilhassa 1924 Anayasası’nın, Kürt kimliğini silen ve inkâr siyasetlerine taban hazırlayan bir kırılma olduğu savunuluyor. Lozan bu bağlamda resmen maksat tahtasına konuyor.
Zaten bugün birtakım etraflarda 1921 Anayasası’nın daha kapsayıcı olduğu, 1924 Anayasası’nın ise kimlikleri bastırdığı tarafındaki tenkitler de bu tabanda yine canlandırılıyor. Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığı yıllardır anayasalarda üst kimlik olarak tanımlanırken, bu tartışmalar direkt Anayasa’nın birinci dört unsurunu amaç alan, altını oymaya çalışan yeni bir kurguya dönüşüyor.
LOZAN SEVR’İ YIRTAN İRADEDİR
Oysa 1924 Anayasası’nı anlamak için, ondan evvel gelen tarihi bağlamı kavramak gerekir. Bu anayasa, Sevr’in dayatmalarına karşı verilen ulusal kurtuluş uğraşının akabinde, Kanun-i Esasi’den devralınan birikimle ve Cumhuriyet’in inşa sürecinin gereklilikleriyle şekillendi. Lozan, Sevr’i yırtıp atan bir iradenin zaferidir; 1924 Anayasası ise bu iradenin tüzel sözüdür.
Eleştiriler, tarihi bağlamdan koparıldığında sadece anayasal tartışma değil, Cumhuriyet’in temel taşlarına yönelen bir revizyonizm halini alıyor.
Demokratik bir toplum talebi sadece Kürt yurttaşların değil, tüm Türkiye yurttaşlarının ortak beklentisi. İnsan hakları, özgürlük, liyakat, eşitlik ve hukuk, bu ülkenin her bireyinin muhtaçlığı. Sorun, sistemsel adaletsizliktir. Lakin bu adaletsizliğe tahlil arayışı, Cumhuriyet’in kurucu temellerine yönelen bir meydan okumaya dönüştüğünde, sıkıntı barışın değil, rejimin tekrar tanımlanmasının tartışmasına dönüşür. Bu noktada, asıl sorulması gereken şudur: Nitekim bir barış mı konuşuluyor, yoksa Cumhuriyet’in yerinde öteki bir hafriyat mı yapılıyor?
EN ÖNEMLİ RİSK
Barış sürecinin önündeki en önemli risklerden biri, örgüt içinden bir kümenin çıkıp “biz silahlı uğraşa devam edeceğiz,” demesi olabilir. PKK tarihinde bu çeşit ayrılık teşebbüsleri daha evvel de oldu. Lakin hiçbirinin alanda tesirli olamadığı, kısa müddette dağıldığı görüldü. Bugün de misal bir kopuşun muvaffakiyete ulaşma ihtimali zayıf görünüyor. Lakin tümüyle imkânsız değil. Daha evvel görülmemiş bir harf kombinasyonuyla, yeni bir yapı oluşturulabilir.
Özellikle ABD ya da Avrupa’daki kimi çevrelerden dolaylı dayanak alan bu türlü bir oluşumun alana sürülmesi ihtimali, süreçte en çok korkulan senaryolardan biri. Bu da sürecin sadece içeride değil, dışarıda da dikkatle takip edilmesi gerektiğini gösteriyor.
Silahların susması için sırf örgüt içi mutabakat yetmez; birebir vakitte dış güçlerin oyun dışı kalması gerekir.
PYD-YPG NE OLACAK
SDG, PYD ve YPG’nin PKK ile organik bağları bugüne kadar çokça tartışıldı. Bu yapılar da silah bıraksaydı, sıkıntı öbür türlü konuşulurdu. Ancak bugünkü tablo farklı: SDG, şu anda Suriye’nin yaklaşık üçte birini denetim ediyor. Bu topraklar, ülkenin kuzeydoğusunda, petrol ve su kaynaklarının büyük kısmını (yaklaşık yüzde 70-80’ini) kapsıyor. Kürtler, Suriye nüfusunun yaklaşık %8 ila %10’una denk geliyor fakat ellerindeki alan, nüfus oranlarının çok üzerinde.
SDG, periyot dönem Şam idaresiyle (HTŞ) mutabakat yaptığını duyurdu. Bilhassa gümrük kapıları ve petrol işletmeleri konusunda birtakım uzlaşma bildirileri verildi. Lakin bu açıklamalar büyük ölçüde kamuoyu idaresine yönelikti. Fiiliyatta hiçbir somut evre gerçekleşmedi. Ne petrol kaynaklarının işletmesi ne de su idaresi merkezi otoriteye geçti. Gümrük kapıları da, petrol alanları da hâlâ SDG’nin kontrolünde.
Bu durumun gerisinde sırf lokal aktörler yok. ABD’nin askeri ve siyasi dayanağı, İsrail’in stratejik çıkarları bu yapının ayakta kalmasını sağlıyor.
Suriye bugün fiilen üçe bölünmüş durumda: Kuzeyde SDG’nin hâkimiyeti, güneybatıda İsrail dayanaklı kümelerin tesirli olduğu alanlar, güney ve iç kısımlarda ise Şam idaresi.
Türkiye, hududunda oluşturduğu 30-40 kilometrelik inançlı sinirle bu tabloyu dengelemeye çalışıyor lakin bu yetmiyor. Kuzey Suriye hâlâ önemli bir tehdit potansiyeli taşıyor.
PKK TALEPLERİ
Kırk yılı aşkın müddettir süren bir silahlı gayret var. Binlerce cana, milyarlarca dolara mal olmuş bir çatışma süreci. Artık PKK bu uğraştan vazgeçtiğini söylüyor. Bu çeşit süreçlerde tarih gösteriyor ki, ekseriyetle bir pazarlık, bir karşılık, bir mutabakat yerine muhtaçlık duyulur.
Bugün Türkiye Cumhuriyeti Devleti, bu örgütün hangi taleplerini kabul ediyor? Ya da bu sürecin neresinde duruyor? Net bir kamuoyu açıklaması yok.
Bu noktada en kritik soru şu: ABD bu denklemin neresinde? Sanki bu barış süreci, bölgede ABD’nin yeni maksatlarına, bilhassa İran’a dönük stratejik planlarına, takviye alınması karşılığında mı şekilleniyor? PKK’nın silah bırakması, bölgesel istikrarda öbür bir taşın yerinden oynaması değerine mı kabul ediliyor?
BARIŞIN RUHSAL EŞİĞİ
Kırk yılı aşan bir savaşın akabinde, artık “silahlar susacak” deniyor. Fakat can almaya, can vermeye programlanmış bir hayatın sonraki günü barışa uyanmak kolay mı? Yalnızca siyaset değil, insan psikolojisi de bu sürecin içinde. Zira bu yalnızca bir örgüt sıkıntısı değil; adeta kan davasına dönüşmüş bir toplumsal travma.
Örgüt lisanıyla sunulmaya çalışılan “kazandık, yeni basamağa geçiyoruz” algısı tahminen de örgüt tabanını ikna etmeye yönelik bir propaganda lisanı. Silah bırakmak, onlar için sırf bir taktik değil; kimliğin, aidiyetin ve varoluşun tekrar tanımlanması manasına geliyor ve bu kolay bir süreç değil. Çünkü bu yapı artık lokal bir yapı değil, memleketler arası aktörlerin iç içe geçtiği, kitlesel bir sistem halini aldı.
Ama şayet sahiden beşerler ölmeyecekse… silahlar susacaksa… o coğrafyada çocukların kahkahası yankılanacaksa… elbette her türlü propaganda, müsamahayla karşılanabilir. Büyük devlet olmak biraz da budur…
Onurlu bir barışı inşa etmek, alışılmış bu ortada şehitlerin, gazilerin, yitip giden hayatların haysiyetini unutmadan, hafızayı ezmeden…
Bu hengame, Türkiye’ye 2.5 ila 3 trilyon dolara mal olmuş. O kaynak ülkenin kalkınmasına, refahına, eğitimine, sıhhatine harcansaydı kim bilir neler olurdu?
Şimdi bir meydan hayal ediliyor tüm silahların yığıldığı… Fakat silah bırakmak sadece demir yığınlarından kurtulmak değildir. Asıl sıkıntı insanların içindeki öfkeyi, acıyı, kaybı nereye koyacaklarıdır.
Siyasetle halkın gerçekliği birçok vakit örtüşmüyor. Barış masasında oturanlarla ağıt yakanların yüreği birebir anda hafiflemiyor. Kırılan, kaybedilen, yarım kalan hayatları nasıl onaracağız? Bu, sadece siyasi değil, toplumsal bir rehabilitasyon sorunudur.
İSPANYA ÖRNEĞİ
İspanya’da, Katalanlar ve ETA ile yürütülen barış süreçleri yıllar sürdü. Ancak orada problem daha lokaldi, daha sonluydu. Bizim yaşadığımız ise farklı: Burada kitlesel bir travma, hudut ötesi etkileşimler ve sürece müdahil olan global güçler var. Bu, sadece bir iç güvenlik sorunu değil; uluslararasılaşmış bir yapı ve çok daha karmaşık bir denklem.
Bizde şimdi yolun başındayız. Geçmişi unutmaya hazır mıyız? Barışı yalnızca masada değil, vicdanlarımızda da kurmaya ne kadar yakınız?
Keşke…
ÖCALAN SORULARI
Sokaktaki en yaygın soru ise şu: “Abdullah Öcalan’a hürlük mi geliyor?” Halbuki daha evvel yürütülen diyalog süreçlerinde, Öcalan’ın “umut hakkı”ndan yararlanmayı istemediği, bunu direkt ilettiği tarafında emniyetli bilgiler sızmıştı. Yani ferdî olarak bu türlü bir beklenti içinde olmadığı lisana getirilmişti.
Öcalan’ın ötesinde, 40 yılı aşkın bu süreçte cezaevine giren, siyasi yasaklara uğrayan, hak kısıtlamalarıyla karşılaşan birçok kişinin durumu da tartışma konusu olacak. Bu noktada “af” sözü, sadece sembolik değil, pratik bir mecburilik olarak da gündeme gelebilir.
Devletin dağa çıkan, lakin suça karışmamış, kimseyi öldürmemiş gençleri topluma kazandırmakla yükümlü olduğu fikri öne çıkıyor. Aksi takdirde bu beşerler öbür örgütlere, diğer ideolojilere savrulabilir. Rehabilitasyon, eğitim, istihdam siyasetleri bu sürecin ayrılmaz modülü olmalı. Lakin elbette burada can alıcı bir sorun var: Suça bulaşmış olanla bulaşmamış olan nasıl ayırt edilecek? Bu ayrımı adil, şeffaf ve objektif biçimde yapabilmek hiç de kolay değil…
Tüm bu süreç sadece kişisel rehabilitasyonlarla değil, birebir vakitte önemli siyasal düzenlemelerle ilerlemek zorunda. Tam da bu noktada, kamuoyunda en çok sorgulanan şeylerden biri devreye giriyor: Barış, af, demokratikleşme üzere toplumsal kazanımların gölgesinde, gece yarısı torba kanunlara iliştirilecek unsurlarla Erdoğan’ın tekrar adaylığı için hukuksal tabanın hazır edilmesi… Barış ismi altında iktidarın şahsî ajandasının taşeronluğunu yapmak… Acı lakin kaçınılmaz son üzere görünüyor.
Üstelik bu yalnızca siyasi niyetle hudutlu değil; anayasal düzlemde de kırılgan bir istikrar kelam konusu. Sürecin devamı için anayasa değişikliği gerekiyor ve bu değişikliğin referandumsuz geçebilmesi için Meclis’te en az 400 milletvekilinin “evet” demesi kural. Şu anda AKP, MHP, DEM ile tüm bileşenlerin toplamı 377 civarında. Eksik kalan 23 oy nasıl tamamlanacak? Transferler mi olacak? Sessiz pazarlıklar mı? Yoksa kamuoyunun göremediği yeni paydaşlıklar mı kurulacak?
CHP’NİN TUTUMU
Günün sonunda Erdoğan’ın tekrar adaylığını garanti altına alacak bir düzenlemenin de bu anayasa teklifine iliştirileceği kesin. Buna CHP büyük ihtimalle karşı çıkacak. Fakat sorun sırf cumhurbaşkanlığı değil. Lozan’la ilgili, üniter devlet yapısıyla temaslı kimi taleplerin de bu sürece paralel halde gündeme getirileceği konuşuluyor. Tüm bu talepler parlamentoda ne kadar tartışılabilecek? Toplumun gözünün içine bakılarak mı yürütülecek bu değişiklikler? Yoksa tekrar kapalı kapılar gerisinde mı? İzleyip görmek gerekecek. Fakat görünen şu ki; bu, hiç kolay yönetilebilecek bir süreç değil.
Sürece eşlik edecek olan siyasal ıslahatların neyi kapsayacağı, neyi gölgede bırakacağı büyük kıymet taşıyor. Öne çıkan birtakım başlıklar var: Kayyum uygulamasının sona erdirilmesi, tutuklu siyasetçilerin hür bırakılması, seçilmişlerin misyonlarına dönebilmesi… Lakin bu adımlar hakikaten barış için mi atılacak, yoksa vitrin düzenlemesi mi olacak?
DEMOKRATİKLEŞME SÖZÜ
Çünkü geçmişte PKK-Türkiye bağlantılarına daima güvenlikçi gözle bakıldı ve sonuca da varılamadı. Artık ise yeni bir telaffuz hâkim: Demokratikleşme. Ancak bu sözün altı neyle dolacak, işte asıl sıkıntı bu. Gerçek barış, sırf bir kısmı değil, tüm toplumu kapsayan bir dönüşümle mümkündür. Bu noktada “demokratikleşme” sadece belirli kümelerin lehine değil, toplumsal bütünlüğü gözeten bir unsura dönüşmeli. O denli ki bu açılımlar, Ümit Özdağ’dan Ekrem İmamoğlu’na kadar siyasetin tüm yelpazesini kapsamalı. Zira demokrasi, lakin herkes için varsa manalıdır.
PKK KANATLARI NE DİYECEK
PKK sadece dağdaki bir örgütten ibaret değil. Askeri kanadının yanında, Avrupa’daki siyasi-diplomatik uzantıları ve kıymetli ölçüde denetim ettiği bir mali yapılanması var. Bu üç ayak birbiriyle irtibatlı, bir şemsiye örgüt yapısı altında çalışıyor. Artık asıl soru şu: Bu kollar barış sürecine nasıl bakacak?
Özellikle Avrupa’daki Kürt diasporası ki bu tıpkı vakitte PKK’nın en tesirli propaganda ve fon kaynaklarından biridir, süreci destekleyecek mi?
İngiltere, Almanya, İsveç üzere ülkeler, yıllardır çeşitli formlarda PKK’ya dolaylı ya da direkt takviye sağladı. Bu bazen nakdî, bazen siyasi, bazen de görünmeyen diplomatik kanallarla oldu. Artık bu ülkelerin hali sürecin istikametini belirleyecek ögelerden biri haline geliyor.
Barışın kalıcı olabilmesi için sadece Türkiye’nin değil, Avrupa’daki bu görünmez uzantıların da birebir masaya, en azından zihinsel olarak, oturması değerli.
PKK-İRAN YAKINLIĞI
PKK yıllar boyunca sadece bir örgüt değil, tıpkı vakitte bölgesel güçler için bir aparat oldu. Bir yandan Kandil üzerinden ABD’ye bilgi ve hizmet sunarken, başka yandan İran’a da güvenlik aparatlığı yaptı. Hatta o denli ki, 1990’lı yıllardan itibaren İran, bilhassa kış aylarında Türkiye ile olan hududunun güvenliğini PKK’ya emanet edecek kadar ileri gitmişti. Bu, hem açık bir dayanaktı hem de kullanıma dayalı bir çıkar bağlantısı.
İran, PKK’yı Türkiye’ye karşı stratejik bir koz olarak kullandı. Bu ilgi, yıllar boyunca Türkiye-İran bağlarında önemli bir güvensizlik yeri yarattı. Artık PKK’nın kendini feshetmesi, sırf Türkiye açısından değil, İran’la olan bağlarda de bir yumuşamaya taban hazırlayabilir.
Çünkü bölgede yaşanan her olumsuzluk, öteki ülkeleri de etkiliyor. İran’daki kriz Türkiye’yi, Türkiye’deki istikrarsızlık İran’ı sarstı. PKK’nın devreden çıkması, hudut güvenliğinden kaçakçılığa, siyasi tansiyondan ekonomik ilgilere kadar pek çok alanda bir rahatlama getirebilir. Tahminen de birinci adım, hudut ticaretlerinin tekrar canlanması olacak.
TÜRKİYE’YE 40 YILLIK MALİYET
PKK ile yaşanan çatışmalı süreç Türkiye’ye sadece can kaybı değil, yılların yitimi olarak da geri döndü. Kırk yıl boyunca bu ülke, gücünü kalkınmaya, demokrasiye, refaha değil; güvenliğe, silaha ve acıya harcadı. Bu yalnızca bir siyasi iktidarın değil, tüm Cumhuriyet periyodunun ortak yüküdür.
Kaybedilen hayatların tanımı yok. Başka yandan ekonomik kayıp da azımsanacak üzere değil. Trilyonlarca dolar; altyapıya, eğitime, sıhhate, teknolojiye, toplumsal adalete harcanabilecek kaynaklar toprağa aktı. Demokrasi, bu yükün altında vakit zaman ezildi, geri çekildi.
Elbette bu süreçte gerçek adımlar da oldu, önemli kusurlar da. Her şey birbirine karıştı; haklı ile haksız, yürek ile yanlış iç içe geçti. Artık barış konuşuluyorsa, bu ne bir lütuf ne de bir taktik; tarih karşısında gecikmiş bir zorunluluktur.
Barış… Bedeli kanla ödenmiş bir şeyin, kıymeti de sessizlikle ölçülemez.
SÜRECİN SAMİMİYETİ
Devletin en zirvesindeki akıl, hükümet ve MHP’nin paydaşlığıyla yürütülen bir süreçte, masada kim var? PKK. Görüşülen kim? Abdullah Öcalan. Aracı kurumlar, ileti trafiği, örtülü temaslar… Barış ismine önemli bir diplomasi yürütülüyor.
Peki bu ortada içeride neler oluyor?
Bir yanda Esenyurt, Şişli üzere belediyelere “terörle iltisak” savıyla kayyum atanıyor. DEM Partili yöneticiler vazifeden alınıyor. Başka yanda o “bağlantılı” ilan ettiğiniz yapıların başkanıyla görüşmeler yürütülüyor. Ahmet Türk hem bu sürecin kesimi, hem de yerine kayyum atanan bir belediye lideri. Birebir bireylerle barış konuşuluyor, lakin birebir anda onlara hata isnadı yöneltiliyor. Bu nasıl bir denklem? Tutarsızlık, sürecin kendisinde.
Barış değerlidir, evet. Lakin çelişki büyüdükçe değer kıymetsizleşir. Tıpkı anda hem barışçıl bir aktör hem terörle gayrette kahraman rolü oynamak mümkün değildir. Ya sahiden barış yapıyorsunuzdur… Ya da bir şeyi yönetiyor, ötekini cezalandırıyorsunuzdur.
Bugün barış konuşuluyorsa, bu ne bir lütuf ne de bir taktik; tarih karşısında gecikmiş bir zorunluluktur. Ancak bu sürecin yeri, içeride süren çelişkilerle, hukuk dışı uygulamalarla, demokrasi dışı hareketlerle örülüyorsa; inandırıcılığı da o ölçüde aşınır.
Giderek daha fazla kişi şu soruyu soruyor: Tüm bunlar, Erdoğan’ın tekrar aday olabilmesi ve seçilebilmesi için Kürt seçmenin dayanağını almak üzere mi kurgulandı? Barış ismi altında iktidarın şahsî ajandası mı taşınıyor? Bu sorular için kimi suçlayabilirsiniz ki!
İşte tam da bu nedenle, o kadim kelam yine yankılanıyor: “Yurtta sulh, cihanda sulh.”
Bu kelam, sadece bir temenni değil; gerçek bir devlet aklının, adaletle temellenmiş bir barışın pusulasıdır.
Çünkü barış, sadece silahların susması değildir. Barış; çelişkilerin ortadan kalkmasıdır.
Barış; iktidarın değil, toplumun kazanmasıdır.
Barış; sırf hudutların değil, vicdanların da korunmasıdır.
Sadık Çelik
