DANS VEBASI: İnsanlığın Ayaklarıyla Çığlık Atışı
1518 yazı. Strasbourg’un taş sokaklarında bir bayan, Frau Troffea, kimseye aldırmadan dans etmeye başladı. Ne müzik vardı ne şenlik. Zati yüzünde de sevince dair tek bir iz yoktu. Gözleri boşluğa bakıyor, vücudu güya öteki bir iradenin esiriymiş üzere kıvranıyordu. Durdurulamıyordu. Uyuyup uyanıyor, yine dans etmeye başlıyordu. Ayakları kanıyor, vücudu titriyordu lakin bırakmıyordu.
Frau Troffea, dans etmeye yalnız başladı lakin günler içinde ona katılanların sayısı süratle arttı. Haftalar içinde sayı 400’ü buldu. Beşerler dans ederken kalp krizi geçirip ölüyor ancak kalanlar dansı tekrar de bırakamıyordu. Günlük raporlara nazaran her gün beş kişi bu çılgınlıktan ölüyor, kent dehşetli bir biçimde felakete sürükleniyordu.
Aslında bu sırf Strasbourg’a has bir kâbus değildi. Hatta birinci büyük ölçekli olaylardan biri 1374’te, Almanya, Aachen’da yaşanmıştı. Hollanda ve Belçika’da da misal semptomları gözlenen dans salgınları kaydedilmişti.
İnsanlar halkalar oluşturdular, el ele tutuşup saatlerce döndüler. Kimileri ağızlarından köpükler çıkararak yere yığıldı. Birçoğu dans ederken hayaller ve halüsinasyonlar gördüklerini söyledi.
Kaynaklar, bu olayların yalnızca kısa vadeli toplumsal taşkınlıklar değil, yıllarca süren “kolektif delilik” örnekleri olduğunu yazıyor.
Özellikle 14 ila 17. Yüzyıllar ortasında, Avrupa’da meydana gelen toplumsal bir fenomen…
MÜZİĞİ KESERSENİZ ÖLÜRLERDİ
Bu olaylara Orta Çağ’da “Choreomania” ismi verildi. Sözün kökeni Eski Yunanca’dan: choros (dans) ve mania (çılgınlık). İtalya’da emsal olaylara “Tarantizm” deniyordu — halk, bir örümcek ısırığının insanı delirtip dans etmeye zorladığına inanıyordu. Kurbanlar, “tarantula zehrini atmak için” dans ettiklerini söylüyorlardı. Müziği keserseniz, ölürlerdi.
Peki temelinde neydi bu? Şeytanın dansı mı? Bir lanet mi? Zehirli tahıllar mı? Yoksa… ruhun, içinde sıkıştığı vücuttan taşma eforu mı?
Tarihçiler raporları inceliyor, doktorlar hipotezler kuruyor, kilise şeytani müdahaleden kelam ediyordu.
Bu, yalnızca bir fizikî kriz değildi. Bu bir çığlıktı. Topluca. Eşzamanlı. Bastırılmış olanın, öbür türlü tabir edilemeyenin, “bedende patlayan ruh hali”nin çığlığıydı. Sessizce taşan bir ruhsal çöküntü… Kitleler birlikte, şuur dışının sahnesinde kendilerini kaybediyordu. Vücuduyla dans eden her birey, tahminen de içinde susturulan bir haykırışı ritme dönüştürüyordu…
***
İnsanlık, acıyı kimi vakit sözlerle değil, vücutla lisana getirdi. Aslında bu söz biçimi yalnızca veba yıllarına has de değildi.
Mitolojide dans, kutsal bir arınma; Anadolu’da zılgıt, yasın lisanıdır. Hint tapınaklarında dönen bayanlardan Mezopotamya’da transa geçen rahibelere kadar, vücut birçok vakit kelama yer bırakmayan hislerin taşıyıcısı oldu.
OLASI NEDENLER
Tarihin en tuhaf krizlerinden biri yaşandığında, beşerler elbette bir açıklama aradı.
Strasbourg’daki doktorlar, vücutların “sıcak kan” yüzünden denetimden çıktığını düşündü örneğin ve tahlil olarak daha fazla dans önerildi.
Bazıları, dans edenlerin halüsinasyonlara neden olan ergot mantarıyla zehirlendiğini öne sürdü. Lakin bu unsur kasılma ve şuur kaybına neden olur; koordine dansları açıklayamazdı.
Kimi teoriler, dans edenlerin zımnî tarikatlara mensup olduğunu, dinî ritüeller gerçekleştirdiklerini argüman etti. Halbuki şahitler onların acı çektiğini, yardım istediğini söylüyordu.
Kilise ise bunu Aziz Vitus’un laneti olarak gördü. Ayinler yapılarak “şeytani etkiler” kovulmaya çalışıldı.
Tüm bu mana verme ve açıklama gayretleri asıl sorunun lakin etrafında dolanabiliyordu: Ya bu bir salgın değil de toplumsal bir çöküşse?
Tarihçi John Waller’ın da savunduğu üzere, bu olayın en dengeli açıklaması toplumsal dert kaynaklı psikozdu. Kıtlık, hastalık, vefat korkusu ve batıl inançlarla kuşatılmış halk, zihinsel ve duygusal olarak çökmüştü. Bir cins kolektif bilinçdışı ortaya çıkmıştı. Topluca trans hâline geçmişlerdi. Olay bir “histerik bulaş”tı.
Yani bu beşerler hasta değildi. İsyan da etmiyorlardı. Ruhsal bir basınca teslim olmuşlardı. Bu basınç, çağlar boyunca farklı formlarda kendini gösterdi: Cadı avlarında, dini vecdlerde, tarikat coşkularında, linçlerde, politik histerilerde… Ve nihayet 1518’de Strasbourg’da, vücutla sözünü bulan bir toplumsal çöküşte.
O devrin en bulaşıcı mikrobu “korkuydu”. Sessizliğin içinden çığlık atmanın bir yoluydu dans. Kronik gerilim, toplumun genelinde derin bir depresyon hali yaratmıştı.
Tüm bu yaşananları bütünüyle geçmişe ilişkin sanmayın.
Aradan yüzyıllar geçmiş olsa da, tıpkı his bugün de içimizde bir yerlerde kıpırdıyor… Birebir baskı, tıpkı çaresizlik, tıpkı iç patlama hâli öbür biçimlerde karşımıza çıkıyor. Zira toplumlar değişse de, telaş, biçim değiştirerek kalıyor. Zira bastırılan her his, sonunda alternatif bir yol buluyor.
GÜNÜMÜZÜN DANS VEBASI: SESSİZ, YALNIZ VE UMUTSUZ
1518’de sokakta dans edenler vardı. Beşerler, içlerindeki fırtınayı vücutlarıyla kusuyordu. Bugünse tıpkı fırtına, sessizce içeride dönüyor…
Artık kimse cadde ortasında çığlık atmıyor. Onun yerine ekran başında sabitlenmiş bakışlar, yastığa gömülen başlar, karanlık odalarda sabaha kadar kaydırılan parmaklar var. Artık ritmi vücut değil, baskılar, beklentiler ve sessizce taşınan yükler belirliyor.
Bugün insanların, özellikle da gençlerin dansı görünmez. Onların vücudu titremiyor tahminen fakat içi dağınık, ruhu sarsılıyor.
Tarihteki dans vebası bir toplumsal çöküşün dışavurumuydu. Bugünkü tasa da o denli. Yalnızca daha sessiz. Daha şahsî. Daha yalnız.
Peki bugünkü bu görünmez dansın sebebi ne?
Gelecek korkusu artık kişisel değil, kuşaklararası bir gerçekliğe dönüştü. Gençler elle tutulur bir gelecek tahayyül edemiyor.
Eğitim sistemi umut değil, gençliğin potansiyelini törpüleyen bir sıralama fabrikası.
Ekonomik kriz sadece cüzdanları değil, zihinsel sıhhati da vuruyor. Minimum fiyatla geçinmek artık bir hayatta kalma gayretine dönüştü. Besin fiyatları, kiralar, ulaşım ücretleri… Her şey daima artarken, alım gücü yerinde sayıyor. Bir genç, ay sonunu düşünmeden kitap almayı, dışarı çıkmayı, hayal kurmayı lüks sayıyor artık. Hayat pahalılığı sadece bir ekonomik gösterge değil; gençliğin insanca yaşama hakkını adım adım elinden alan görünmez bir şiddet biçimi.
Bugün Türkiye’de genç işsizlik oranı almış başını gitmiş. NEET kategorisindeki (ne eğitimde ne istihdamda olan) gençlerin, yani mesken genci dediğimiz kesitin oranı %25, 30’ları buluyor.
İşsizlik sayıları yalnızca sayılar değil; bir neslin hayata geçememiş projelerinin, yarım kalmış hayallerinin sessiz toplamı.
Sosyal takviye yok. Siyasi iştirak inancı zayıf. Tabir özgürlüğü, giderek daralan bir çember… Eleştiren yargılanıyor, sorgulayan dışlanıyor. Toplumsal medyada bir paylaşım yaptığında işinden olma korkusu taşıyan yüz binler var bu ülkede. Bir afiş, bir müzik, bir slogan ya da yalnızca bir bakış; hepsi potansiyel bir tehdit sayılabiliyor artık.
Konuşanların sesi kısılıyor, slogan atanların başı eziliyor.
Bu coğrafyada hislerin sözü daima kuşkuyla izleniyor.
Bırakın bir meydanda dans etmeyi, bir kelam söylemek bile cüret istiyor. Gençler düşünmeden evvel susmayı öğreniyor.
Çünkü burada cüretin karşısına yalnızca devlet değil, toplumun kendisi de dikiliyor. Gelenekle, dinle, töreyle, mahalle baskısıyla… Bu topraklarda inanç, kimi vakit hislerin üstüne örtülen bir şala dönüşüyor.
Sanat baskı altında, basın kuşatma altında, üniversiteler susmuş, sokaklar kimlik denetiminde. Tabir özgürlüğü değil, tabir tedirginliği karar sürüyor.
Güvencesizlik, yalnızca maddi değil, duygusal bir mahrumluk da yaratıyor. Tasa, artık kronik bir yere oturdu.
BUGÜNÜN DANSI İÇE DOĞRU
Gençler, haklarını savunmak yerine, “bir gün gidebilmenin” planlarını yapıyor. Yurtdışında yaşamak artık sırf ekonomik bir tercih değil; insanın kıymet görmek, özgürce var olmak ve emeğinin karşılığını alabileceği bir düzleme duyduğu ahlaki hasretin tabiri. Zira eldeki tertipte liyakat yok. Adalet yok. Umut yok.
İşte bu yüzden bugünün dansı içe gerçek.
Bugünün gençliği “başka bir ritimle” titriyor: Telaş ritmiyle, endişe ritmiyle, adalet arzusuyla…
Tarihte dans vebası, toplu bir çöküşün görünür biçimiydi.
Bugün yaşadığımız ise, görünmez bir ruhsal salgın.
Adını koyan az, lakin belirtileri yaygın. Gençler huzursuz. Gençler yorgun ve yalnız.
Bugün gençler dans etmiyor tahminen lakin söz edemediği her şey içlerinde birikiyor. Bir zılgıt atamayan, bir meydanda haykıramayan vücutlar, içine çöken bir yorgunlukla yaşıyor. Kadim toplumlarda dans bir haykırıştı, artık suskunlukla yer değiştirdi.
Belki de dans vebası bir çöküş değil, bir direnişti. Mitolojinin ateş danslarıyla, bugünün içe çöken, görünmeyen çırpınışları ortasında bir bağ var. İnsan sustukça vücudu konuşur. Bugün gençler pek de konuşmuyor ve biz, bu sessizliği duymuyoruz.
Tüm bu kanıların ortasında, bir 19 Mayıs daha geçti… Atatürk’ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı. Cumhuriyetin gençliğe armağan ettiği o büyük umut günü. Halbuki bugün o armağan, bir yük üzere duruyor sırtlarda. Zira umutlar yaşatmak içindir. Şayet bir ülkede umut, gençlerin yüreğinde ritim bulmuyorsa, her marş biraz boğuk, her merasim biraz eksiktir.
Sadık ÇELİK
sadikcelik.gorus@gmail.com
