Mustafa Kemal’i vatanın o güç şartlarında, devrimci bir başkan, kurtarıcı ve kurucu yapan özellikleri neydi? Kaynak Yayınları’nca basılan Atatürk ve Mazhar Müfit Yoldaşlığı kitabımda, bu sorunun tam bir karşılığını bulmaya efor harcadım.
Tabii ki kitabımda Mazhar Müfit’i ve onun transferiyle Mustafa Kemal’i ve Ulusal Uğraşın değerli siyasi ve ideolojik tartışmalarını, gelişmelerini değerli ölçüde Nutuk’a başvurarak anlatmaya çalıştım. Bu yazımda ise Mustafa Kemal’i Atatürk yapan niteliklerinin bir kaçına değiniyorum. Kitabımı, yazımı okuyan dostların tenkitlerini, katkılarını öğrenmek istiyorum.
DEVRİMCİ PERİYOTLAR DEVRİMCİ BAŞKANLAR YARATIR
Dünyada ve ülkemizde, 100 yıl evvel büyük bir altüst oluş, esaslı bir değişim yaşandı. 100 yıl evvel dört imparatorluk yıkıldı, ulusal devletler kuruldu. Ülkemizin halkı, aydınları o devir yaşanan büyük sarsıntıdan çok etkilendiler, çok acı çektiler lakin çok şey de öğrendiler.
İçinden geçilen o tarihi devirde, Mustafa Kemal’in etrafındaki beşerler başta olmak üzere, kıymetli bir değişim yaşanıyor. Neredeyse yüzlerce yıl süren gelenekler, alışkanlıklar, anlayışlar, niyetler bir yıkım sürecine giriyor. Yeni, ilerici kanılar filizleniyor.
Birinci Dünya Savaşı, mütareke devri, işgaller, vatansız, topraksız kalma, yakınlarını kaybetme, büyük acılar insanları tahlil yolları bulmaya zorluyor. Bireyler evvel tereddüt etseler de yakılan bir meşale bir de güçlenmeye, muvaffakiyetler kazanmaya başlamışsa onun etrafına bir sel olup akıyorlar. Özetle beşerler daha evvel yıllar alan değişmelerin kısa müddette gerçekleştiği bu türlü altüst oluş periyotlarında ilerici, köktenci fikirleri daha kolay benimsiyor. Devrimci oluyorlar. Üstelik dünyada da kıymetli bir altüst oluş ve ihtilaller yaşanıyor. Dünyadaki devrimci değişim rüzgârı Anadolu’yu da etkiliyor, sarsıyor.
Yani Mustafa Kemal, değerli bir devrimci periyotta yaşadı. Bütün değerli gelişmelerde, savaşlarda, tartışmalarda yer aldı. Öndeydi. Tesirliydi, lakin o yıllarda iktidar sorumluluğu yoktu. Yaşananlara aşikâr bir aralıktan bakabildi. Böylelikle her şeyi objektif olarak kıymetlendirme imkanına sahip oldu. Ayrıyeten şahsî özellikleri ve bilimsel birikimi de gerçeği olduğu üzere değerlendirmeye uygundu. İttihatçıların/Jön Türklerin olumlu taraflarından de kusurlarından da dersler çıkardı. Bu deneyim, Mustafa Kemal’in ferdî özellikleri, kapasitesi, birikimi, zekâsıyla birleşince büyük bir devrimci başkan yaratılmış oldu.
Mustafa Kemal’in şu kelamı de benim anlatmaya çalıştığım gerçeği vurguluyor: “Bana, beşerler üstünde bir doğuş yöneltmeğe kalkışmayınız. Doğuşumdaki tek fevkaladelik, Türk olarak dünyaya gelmemdir.” Alışılmış her Türk tıpkı özellikleri taşımıyor. Farkı yaratan etkenler neydi? Bu sorunun karşılığını aramaya devam ediyorum…
BÜYÜK DEVRİMCİ DEHA
Atatürk, büyük bir asker olduğu kadar tahminen de daha kıymetlisi bir fikir adamıydı. Devrimci bir aksiyon adamıydı. Yerli ya da yabancı pek çok bilim insanı, aydın, siyasetçi Atatürk’ün bir dâhi olduğunu yazdılar. Kıymetli felsefecimiz Bedia Akarsu da 2007’de kendisiyle İstanbul’da yaptığım söyleşide; Atatürk’ün bir dâhi oluşunun yanı sıra onu yaratan tarihi birikime dikkat çekmişti: “Türklerin kıymetli bir tarihleri var. Bu türlü bir birikimi olmayan bir toplumda apansızın bir dâhi çıkamazdı. Atatürk, koskoca bir imparatorluktan süzülüp gelen bu tarih-kültür birikiminin eseridir. Bu halk, bu tarih olmadan Atatürk de olamazdı.”
GERÇEĞİ DERİNLİĞİNE KAVRIYOR
Atatürk bir dehadır fakat Türk tarihinin yarattığı bir dehadır. Başka yandan Gazi’nin fevkalâde şahsî özellikleri ve birikimi de çok değerli. Mustafa Kemal’in büyüklüğünü anlamanın yanı sıra öğrenmek, ders çıkarmak için de bu özelliklerin üzerinde durulmalı:
Nutuk’u okurken dikkatimi çeken bir durumu, Yusuf Akçura da Nutuk üzerine yaptığı bir kıymetlendirme yazısında vurguluyor:
“Herhangi bir sıkıntıda danışılıp görüşülürken kabul olunan görüş hep Gazi’nin görüşü olmuştur. Nutuk’un ihtiva ettiği olaylarda bunu daima bu türlü görüyoruz ve tıpkı vakitte şunu da anlıyoruz ki Gazi görüşünün galebesi, Gazi’nin özel vaziyetinden değil, o görüşün bizatihi en isabetli görüş olduğundandır. Bütün toplantılarda Gazi’nin akıl ve zekâsı, öteki hazır olanlarınkine sürekli üstün ve hâkimdir. Çünkü öteki beşerler hakikat ve gerçekliğin lakin dış yüzünü gördükleri halde, o derununa nüfuz edebiliyor.”
Yusuf Akçura, Mustafa Kemal’den kelam ederken çoğunlukla “Gazi” diyor. Paşa da bu hitabı tercih ediyormuş. Bu, Mustafa Kemal’in alçakgönüllü oluşunun yanı sıra askerliğe, vatanı için ölmeye hazır olma anlayışına verdiği ehemmiyeti gösteriyor. Gazi, girdiği her muharebede, Mehmetçik’le omuz omuza ölmeye istekli olarak savaşıyor.
DEĞİŞTİRME KARARLILIĞINDA DEVRİMCİ BİR ÖNDER
Jean Paul Sartre, “Bir entelektüel hiçbir vakit tam bir devrimci olamaz” diyor. Bir entelektüel için edindiği her bilgi heybesine kattığı bir zenginliktir. Onunla kişiliğini tatmin eder. Keyifli olur. Bilgi bir devrimci için ise hareket kılavuzudur. Yolunu aydınlatan ışıktır. Hedefini, adımlarını edindiği bilgilerin yol göstericiliğinde kararlaştırır.
Mustafa Kemal, içinde bulunulan durumu bir gözlemci ya da bir aydın üzere izlemiyor. Paşa, öncelikle uçurumun kenarında olan vatanını emperyalistlerin işgalinden kurtarmak istiyor. Gazi bu anlayışla, gidişi olumlu olumsuz taraflarıyla kavrayarak değiştirmek kararlılığı, azmi ve ağır sorumluluğuyla bir vatansever olarak davranıyor.
Durumu kabullenmiyor. Büyük düşünüyor. Zihni kökten değiştirmek, devrimci kurgusuyla çalışıyor. Bakış açısı bu… Ulusal uğraşın tüm sorumluğunu cüretle omuzluyor. Bu büyük vazifesi üstleniyor. Bu fevkalâde sorumluluk ufkun ötesini görmesini sağlıyor. En büyüğünden en küçüğüne her etkeni, her gelişmeyi bu bakışla pahalandırıyor. Bu anlayışla problemleri bütünsel olarak daha berrak bir biçimde kavrıyor. Tahlili net bir biçimde ayrıntılarıyla saptıyor. Natürel yıllar boyunca dağarcığına kattığı deneyim ve bilgi birikiminin ve ferdî yeteneklerinin, özelliklerinin katkısı da çok çok değerli…
Gazi; tekrarlarsam vatanının sıkıntı durumunu kabul etmeyen, baş eğmeyen bir büyük devrimcidir. 1920 yılında bir konuşmasında bu (baş eğmeme) tavrını vurguluyor:
“Ben yalnız bir noktaya işaret etmekle yetineceğim. O nokta, olayların gidişatına tabi olmak tevekkülüdür. Biz elbette bu türlü mütevekkilane (kabul eden/baş eğen) bir vaziyet alamazdık. Aksine, hadiselerin gidişatının ne olabileceğini, ortaya çıkmasından önce keşfederek ve güzelce anlayarak karşı önlemlerini düşünmek ve anında tereddütsüz tatbik etmek taraftarı idik…”
Mazhar Müfit de Paşa’nın bu değerli özelliğine dikkat çekiyor: “Mustafa Kemal Paşa demir üzere bir adam… Görüşlerinde, muhakeme ve tedbirlerinde hiçbirimize benzemiyor. Hadiseleri mümkün gelişmeleriyle birlikte çok farklı kıymetlendiriyor ve en küçük karşı tedbirde, birbirini denetim edecek hareketlerin hiçbirinde en küçük bir dikkatsizlik bile göstermiyor.”
Mustafa Kemal’in tüm sorumluğu neredeyse tek başına omuzladığı durumlardan biri Sivas’ta, Heyeti Temsiliye’nin seçilip birinci toplantısını yapmasına kadar geçen müddette yaşanıyor. Paşa, Kongre’ye yönelik baskın teşebbüsünü epeyce kapalı tutuyor. Emeli, Kongre’nin ziyan görmeden tamamlanması; meclisin biran evvel toplanmasıdır. Delegelerin korkmasını istemiyor. Onun metodu, kitlelere güç, umut ve cüret vermektir.
UMUT VE GÜÇ AŞILIYOR
Mustafa Kemal, birlikte olduğu insanları adeta yeni bir kalıba döküyor. Dinamo üzere etrafına direnme gücü ve güç veriyor. Mazhar Müfit, vakit zaman Paşa’nın kişiliğini betimleyen güzel açıklamalar yapıyor. Onlardan biri şöyle:
“O, insan ruhundaki her türlü zaaf ve kuvvetsizliği birden gideren ve yerine en çok kuvveti dolduran bir muazzam ve tılsımlı kaynak.”
Mustafa Kemal, olayların nasıl gelişeceğini evvelce saptayan, o gidişe teslim olmayan, onlara müdahale gücünü, iradesini, hamasetini ve kararlılığını kendinde ve daha da değerlisi milletinde bulan bir büyük devrimci liderdir. Devrimci bir kararlılık ve sabırla milleti örgütlüyor. Israrlı ve başarılı politik ve askeri çabalarla iktidarı Saray’dan devralıyor. Meclise, yani millete dayanan, Devrimci Hükümeti kuruyor. Orduyu düzenliyor. Güçlendiriyor. Sovyet Rusya’nın dostluğunu kazanıyor. Gerekli parayı, silahı vb. adeta yoktan var ediyor. En değerlisi de gayrete kattığı milletten tüm ülkede devrimci kahramanlar yaratıyor. Şartlarla birlikte insanları da değiştirmeyi başarıyor.
İLKELERİNDEN HİÇ VAZGEÇMİYOR
Russell “Dünyanın en güç işi prensipli olmaktır” diyor. “Mustafa Kemal’i birkaç cümleyle tanıtın” deseler: “Bağımsızlık benim karakterimdir” cümlesinden çabucak sonra prensiplerinden, gayesinden hiç vazgeçmeyen devrimci kahraman tarifini eklerdim. Prensiplerden vazgeçmemek aslında en güç başarılan kahramanlıktır. Onun için kazanılacak oy sayısı, alkış, övgü, dayanak, makam hiçbiri sırf kıymetli değildir. Yapılan aksiyon, alınan tavır ana emele hizmet ediyor mu? Bu soruya verilen cevaptır, kıymetli olan. İşte Mustafa Kemal’in en gerçek kararları vermesindeki harikalığın bir başka kaynağı bu unsurlu tavrıdır. Unsurlarından vazgeçenler devrimci de değildirler.
Mustafa Kemal, gündeme gelen sıkıntıların tahlilinde ebediyen ana maksadı dikkate alıyor. Her hareketi, ana gayeye faydasıyla pahalandırıyor. O devir ana amaç milletin örgütlü gücünü temsil edecek meclisin Ankara’da bir an önce çalışmaya başlamasıdır. Böylelikle ülkeyi yönetecek ulusal, devrimci hükümet kurulacak ve işgalcileri yurttan kovacak, savaşarak barışı kazanacak ordu örgütlenecek, güçlendirilecektir. Evvel kuruluş sonra kurtuluş gerçekleşecektir.
TARİH VEREREK OLACAKLARI ÖNGÖRÜYOR
Tarihi gelişmeler, Mustafa Kemal’in durumu ve olabilecekleri objektif olarak analiz etme, öngörme yeteneğini kanıtlıyor. Bilindiği üzere İngiliz emperyalizminin dünyaya hâkim güç olma niteliği gitgide zayıflıyor. Emperyalist devletler ortasındaki çelişkiler, menfaat çatışmaları güçleniyor. Paşa bu durumda, temel olarak Yunan kuvvetleriyle savaşılacağını saptıyor:
“Görüyorsunuz ki, bu koşullar altında karşımızda sadece Yunan kuvvetleri kalacaktır. Şayet, Türk milletini tek bir direniş cephesi halinde birleştirebilir ve ordumuzu kısa vakitte tertibe koyabilirsek çok geçmeden Yunan Ordusu’nu denize döker; memleketi, istiladan kurtarır, tam bağımsızlığa kavuştururuz.”
Paşa’nın bu toplantıdaki son cümlesi: “Milletin bağımsız yaşamak konusundaki azmini âlâ kullanırsak üç seneye kalmaz düşmanı yurdumuzdan atarız” oluyor. Desteği daima millet.
Bu varsayımı, Mazhar Müfit’in de katıldığı, 10 Temmuz 1919’da Şark Vilayetleri Müdafaai Hukuk Cemiyeti toplantısında, Erzurum’da yapıyor. Üstelik içinde bulunulan durum epey olumsuzdur. Bütün unvanları, madalyaları bile alınmış. Tutuklanması isteniyor. Mustafa Kemal’in yanı başındaki aydınların kimileri bile, bu zorluklar içinde bir şey yapamayız düşüncesindeler. “Amerikan mandasına muhtacız” diyorlar…
Ve iddiası gerçekleşiyor. Daha gerçek bir anlatımla Gazi’nin başarılı önderliğiyle bu imkânsız görülen, uğraş zaferle sonuçlanıyor.
Mustafa Kemal’in en ağır şartlara, teslim olmayan güçlü bir iradesi var. Durumun, ne olduğunu tüm etkenleriyle saptıyor. Şuurlu tavrı şartların zorluğunu aşmasını kolaylaştırıyor. Tahlil için kolları sıvıyor. Kısa ve uzun vadeli gayeleri belirliyor. Birleşebileceği tüm güçlerle, ayrım yapmadan birleşiyor. O hesap kitap adamıdır. Hislerini işe karıştırmıyor.
KİŞİSEL ÖZELLİKLERİNİ BESLEYEN KAYNAKLAR
Mustafa Kemal’in kişiliğinin yapı taşı millet sevgisi ve tarih şuurudur. Halk sevgisi Gazi’nin milletin yazgısını değiştirme kararlılığını besliyor. Onun çelik iradesini besleyen değerli bir kaynak oluyor. O memnunluğu bu seçimde buluyor. Bu sevgi; halkı anlamasını onun içindeki cevheri görmesini, ona güvenmesini sağlıyor. Birçok aydın halkı küçümser. Kendine de halka da güvenmez. Bu nedenle bu tıp aydınlar, mandacılar üzere karamsardırlar. Mustafa Kemal’deki çok güçlü halka itimat anlayışı savaş meydanlarında oluşmuş olmalı. O, Mehmetçik’le mukadderatını birleştirerek omuz omuza savaşıyor. Böylelikle yaşayarak, vefat kalım ortamında milletin yaratabileceği mucizelere şahit oluyor. Askeriyle birlikte fakat onun bir adım önünde. Milletle alakasında de bu ilkeyi, halkın nabzını tutmayı, onun onayını almayı daima uyguluyor. Onlardan kopmadan lakin bir adım önde oluyor. Bu türlü olduğu için milletini ilerletiyor. Bu bağlantıda kendi de güçleniyor.
MİLLET SEVDALISI
“Milleti sevmek”, Mustafa Kemal’in en belirleyici özelliğidir. O lakin tam bağımsız yani hem siyasi hem de ekonomik olarak bağımsız bir ülkede halkın bir bütün olarak refahının ve mutluluğunun gerçekleşebileceğini görüyor. Altı Ok olarak tabir edilen unsurları bu nedenle geliştiriyor. Bu prensiplerin temelindeki anlayış ise halkçılıktır. Her şey halk için, birey değil, toplum için.
MİLLETİN İÇİNDEKİ CEVHER
Mustafa Kemal direkt yaptığı görüşmeler ve etrafında olmayanlarla; kumandanlar, valiler ve başka hükümet yetkilileriyle telgraflarla yaptığı görüşmeler sonunda şu belirlemeyi yapıyor:
“Şu bir ay içinde çabucak bütün Anadolu’nun vilayetlerine, sancaklarına, kazalarına ve hudut uzunluklarına kadar milletin fikir ve emellerine, bütün kumandanların ve memur katmanlarının hislerine ve uygulamalarına vakıf oldum ve nüfuz ettim. (…) İstanbul’da iken milletin bu kadar kuvvetli ve az vakitte felaketlere karşı bu kadar uyanmış olabileceğini düşünemezdim. Eksik olan şey teşkilâttır. İşte artık onun üzerindeyiz.”
Mustafa Kemal’in etrafındaki aydınlardan tahminen de en değerli farkı, halkına güvenmesi, milletin içindeki cevheri görmesi bu cevheri açığa çıkarmanın yolunu, yolunu bulmaya büyük uğraş harcamasıdır. Paşa’nın bulduğu kurtuluş formülü: Halkın örgütlü gücünün oluşturulmasıdır.
HER DURUMDA OPTİMİST VE KESİNLİKLE ÇIKIŞ YOLUNU GÖSTERİYOR
5 Haziran 1919 Perşembe günü Mustafa Kemal, Havza’da ziyaretine gelenlere, içinde bulunulan zorluğu açıklıyor. Fakat çabucak çıkış yolunu da söylüyor:
“Hiçbir vakit umudumuzu yitirmeyeceğiz. Vatanımızı umutla kurtaracağız. Görüyorsunuz ki bizi öldürmek değil, canlı diri gömmek istiyorlar. Tam çukurun kenarındayız. Son bir çıkış bizi kurtarabilir. Bunun dışında yaşamak imkanı da yoktur. Çabucak Havza’da bir Müdafaai Hukuk Cemiyeti kurmalısınız. Bunu da etraf vilayetlere duyurmalısınız. Müdafaa için silahlanmaktan diğer yol da yoktur.”
TARİH BİLİNCİ
Mustafa Kemal, derin bir tarih şuuruna sahip. İnsanlığın hangi siyasi, toplumsal, kültürel, ekonomik basamaklardan geçtiğini biliyor. Bir periyot ileri olan uygarlıklar geri, geriler ileri uygarlığa dönüşebiliyorlar. Tepede olanlar daima o denli kalmıyorlar. Ayrıyeten Türklerin devlet ve ordu kurmadaki tarihi üstünlüklerini biliyor. Bu bilgiler Gazi’nin kendine ve milletine itimadını güçlendiriyor. Birçok konuşmasında bundan övgüyle kelam ediyor:
“Biz esinlerimizi gökten ve gaipten değil, direkt doğruya hayattan almış bulunuyoruz. Bizim yolumuzu çizen; içinde yaşadığımız yurt, bağrında yaşadığımız Türk milleti ve bir de milletler tarihinin bin bir facia ve acı kaydeden yapraklarından çıkardığımız sonuçlardır.”
Fransız İhtilali ve daha yakın tarihli Rus (Ekim) İhtilali Paşa’nın niyet dünyasını büyük ölçüde etkilemiş olmalı. O, büyük kitlelerin örgütlü gayretiyle insanlığın kendi mukadderatını değiştirebildiğinin bilgisine/deneyimine sahip. Askerlik deneyimiyle, sanatıyla da yetenekli, güçlü, disiplinli kumandanların nasıl mukadderat değiştirici olabildiklerini Çanakkale’de uygulamış ve başarmış. Usta bir kumandan, kendisi üzere vefatı göze almış vatansever askeriyle mucizeler yaratabiliyor.
Gazi’nin Türk tarihinin yanı sıra genel tarih bilgisi de fevkaladedir. Bilgi birikiminde askerlik eğitiminin katkısı da değerlidir. Ayrıyeten savaş ve askerlikle ilgili değerli her metni okuduğunu, incelediğini biliyoruz. Atatürk, İngiliz gazeteci Grace Ellison’a, Napolyon’u ve tüm büyük strateji uzmanlarını incelediğini söylüyor: “Doğaldır ki, ben tüm büyük strateji uzmanlarını incelemişimdir.”
Mazhar Müfit Kansu, Mustafa Kemal’in gelişmeleri gerçeğe en yakın biçimde kestirim etme özelliğinde, tarih bilgisinin tesirini vurguluyor:
“Olaylar Paşa’nın istikbali ne kadar dürüst (net) gördüğünü ispat etti. Paşa’nın meziyetlerinden biri de istikbali güzel görmesi idi. Maziyi hale nakleder, halden istikbali keşfederdi.”
Geçmişi ve bugünü (tüm gelişmeleriyle) gerçeğe uygun olarak saptaması, geleceği yanlışsız iddia etmesini kolaylaştırıyor.
Kitabımda var olan Mustafa Kemal’e ait tüm saptamaları, kelamı daha da fazla uzatmamak için, bu yazıma almadım. Başta da yazdığım üzere tenkit ve katkıları merakla bekliyorum. Bence Mustafa Kemal’i Atatürk yapan en değerli etken Gazi’nin milletine, vatanına duyduğu derin sevgidir. Milleti için başı dik onurlu, müreffeh bir ömür istiyor. Tüm gayretinin hedefi bu…
Feyziye Özberk, Atatürk ve Mazhar Müfit Yoldaşlığı, Kaynak Yayınları, İstanbul, Şubat 2025.
Feyziye Özberk
