Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Uçum: Parlamenter sisteme dönüş imkanı kalmadı
Cumhurbaşkanı Başdanışmanı ve Cumhurbaşkanlığı Hukuk Politikaları Kurulu Başkanvekili Mehmet Uçum, X hesabından, “Demokrasi hukuku notları (5)” başlıklı bir yazı kaleme aldı.
Uçum’un paylaşımı şöyle:
1-) Genel ve eşit oy hakkı demokrasi hukukunun hem temeli hem de taban prensibidir. Günümüzde legal bir demokrasi için birinci kriter genel ve eşit oy hakkının varlığıdır. Buna rağmen bilhassa batıda genel ve eşit oy hakkının tartışmaya açıldığı gözleniyor. Bazan ülkemizde de kimi bireylerin eşit oy hakkına itiraz ettiği görülüyor. Oy hakkına kökten karşı çıkamayanlar oy hakkının genel ve eşit olması üzerinden tartışma açıyor. Birtakım bahislerde yalnızca belirli kesitlerin kelam sahibi olması manasına gelen özel oy isteniyor. Herkes oy hakkına sahip olsa bile birtakım kısımların oyunun daha üstün tutulması manasına gelen eşit olmayan oy, hiyerarşik oy üzere demokrasi zıddı tezler açık açık gündeme getiriliyor. İşin aslı demokrasiyi tasfiye gayretidir. Buna karşı yaklaşık iki yüz yıllık bir çaba geçmişi olan genel ve eşit oy hakkının demokrasi hukukunun birinci unsuru olarak sahiplenilmesi bugün geçmişe nazaran çok daha değerli hale gelmiştir.
2-) Seçenek çokluğu ve seçim özgürlüğü (serbest seçimler) demokrasi hukuku açısından genel ve eşit oyu manalı kılan unsurdur. Oy hakkı seçmenin karşısına çok aday ve tercihle çıkma imkanıyla birlikte gerçek bir güç olur. Seçim özgürlüğü ise oy hakkını demokrasinin temeli yapar. Elbette mutlak bir seçenek çokluğu (koşulsuz adaylık yahut tercih çeşitliliği) kelam konusu değildir. Yaş, vatandaşlık, eğitim, mani sabıka olmaması, kamu misyonundan çekilme üzere hukuken düzenlenmiş sınırlamalar olur. Kıymetli olan demokrasiyi ihlal edecek sınırlama olmamasıdır.
“PARLAMENTER SİSTEME DÖNÜŞ İMKANI DA KALMADI”
3-) Tek dereceli seçim halk iradesinin direkt tesirli ve fonksiyonlu olması için zaruridir. Meclisin ve yürütmenin İki dereceli seçimle belirlenmesi demokratik meşruiyeti dolaylı hale getirir. Dolaylı meşruiyet hallerinde halk iradesi her durumda tam gerçekleşmiyor. Örneğin ABD’de liderin direkt halk tarafından seçilememesi çeşitli problemlere sebep oluyor ve meşruiyet tartışması çıkıyor. Yeniden parlamenter sistemde hükümetin meclis içinden çıkmasının neredeyse bu modele sahip her ülkede bir çok sorun ürettiği görülüyor.
Bu nedenle güçlü demokrasiler direkt demokratik meşruiyete dayanır. Bunun yolu da yasama ve yürütmenin tek dereceli seçimle belirlenmesi yani halkın direkt seçim yapmasıdır.
Türkiye hem meclisi hem hükümeti halkın direkt seçmesi sebebiyle demokratik meşruiyet açısından güçlü bir demokrasiye sahiptir. Halk demokratik rutin içinde iki oy gücünden asla vazgeçmeyeceği için olağan şartlarda parlamenter sisteme dönüş imkanı da kalmamıştır. Bu nedenle birtakım siyasi aktörlerin şahsî ajandaları için vakit zaman gündeme getirdiği geriye dönüş konusu siyasi aldatmadan öteki bir şey değildir.
4-) Kapalı oy ve açık sayım unsuru hem seçmenin özgürce oy kullanması hem de seçim sonuçlarının objektif tespiti için temel teminattır. Halkın seçmen iradesinin eksiksiz, hakikat ve kuşkudan uzak ortaya çıkmasının temel koşulu bilinmeyen oy, açık sayım ve dökümdür.
“SEÇMEN İRADESİNE ÖNCELİK VERİLMELİ”
5-) Yargı idaresi ve kontrolü seçim hukukunun eksiksiz uygulanmasının garantisidir. Yargı garantisinin iki boyutu vardır. Birincisi hazırlık dahil seçim sürecinin baştan sona seçim yargısı tarafından yönetilmesidir. İkincisi seçim hukuku ihlallerinde yahut ortaya çıkan çekişmelerde seçim yargısının kontrolüdür. Yargı teminatı seçim sonuçlarının meşruiyeti açısından belirleyici ögedir.
6-) Seçmen iradesine üstünlük tüm seçim süreçlerinde ve seçim hukukunun yorum gerektiren mevzularında seçmen iradesine öncelik verilmesidir.
Demokratik seçimlerde temel olan seçmenin oyunu özgür halde kullanmasını temin etmek, açık seçik ortaya çıkmış oy tercihlerini geçerli saymak, oyun net olduğu durumlarda tali sebeplerle geçersizliğe gidilmesine karşı garanti sağlamaktır. O nedenle seçim hukukunu düzenlerken, uygularken ve gereken hallerde yorum yaparken her kademede seçmen iradesi üstün tutulmalıdır.
