Dünya Gazetesi müellifi Naki Bakır, “Gıda fiyatlarında dünya ile makas düzgünce açıldı” başlıklı köşe yazısında Türkiye’deki ve dünyadaki besin fiyatlarını karşılaştırdı. Türkiye’de uygulanan sıkı para siyasetleriyle enflasyonda düşüş yaşanırken besin fiyatlarındaki artışın kendini koruduğunu belirten Bakır, Mart 2022 bilgilerini yayınladı.
Buna nazaran, FAO Besin Fiyat Endeksi’ne nazaran dünyada besin fiyatları Mart 2022’ye kıyasla hala yüzde 19,7 daha düşükken, Türkiye’de bu periyotta besin fiyatları yüzde 300’ün üzerinde arttı. Besin fiyatlarının çeşitli nedenlerle arttığını belirten Bakır, bu periyotta en çok yumurta fiyatının değiştiğini belirtti. Bakır’ın o yazısı şu formda;
“Yaklaşık iki yıldır uygulanmakta olan sıkı para asıllı programın birinci yılında yükselişe devam eden enflasyon, iç tüketimi ve kurları baskılayıcı tedbirlerin etkisinin hissedilmesi ile son on bir aydır geriliyor. Lakin enflasyonun en önemli kaynağı olan besin fiyatları artış suratı görece yavaşlamakla birlikte hala enflasyonist tesir potansiyelini koruyor. Son bir yıldaki fiyat hareketleri, bu açıdan Türkiye’nin pandemi sonrası başlayan dünya ile ayrışmasının büyük oranda devam ettiğini ortaya koyuyor.
2025’in birinci dört ayında dünyada yaşanan radikal siyasi gelişmeler, global ticaret savaşları, artan tansiyon ve doruğa çıkan ekonomik kırılganlığa karşın dünya besin fiyatlarındaki artış yüzde 1’i bulmazken, tıpkı dönemde Türkiye’deki artış yüzde 15’e yaklaştı. Besin fiyatlarında dünya-Türkiye makası son bir yılda 30 puana yakın açıldı.
AYRIŞMA BU YIL DA DEVAM ETTİ
Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TÜİK) tüketici fiyat endeksine (TÜFE) nazaran gıda fiyatlarının Türkiye’de aylık bazda yüzde 2,01 arttığı nisanda, Birleşmiş Milletler Besin ve Tarım Örgütü (FAO) datalarına nazaran bir kısmı fiilen sıcak savaş yaşayan dünya ülkeleri ortalamasında yüzde 0,9’luk bir artış gösterdi.
TÜİK’in baz aldığı fiyatlara nazaran Türkiye’de besin fiyat artışının yüzde 14,7 olduğu ocak-nisan periyodunda dünyadaki artış ise yalnızca yüzde 0,7 oldu. Dünyada yaygın olarak ticareti yapılan besin emtialarının uluslararası fiyatlarındaki aylık değişimlerinin izlendiği FAO’nun Besin Fiyat Endeksi’ne nazaran dünyada fiyatlar bu yıl ocak ayında yüzde 2,1 düşüş kaydetmiş, şubatta yüzde 1,5, mart ayında da yüzde 0,4 artmıştı.
DÜNYADA GERİ ÇEKİLDİ, TÜRKİYE’DE KATLANDI
Covid 19 pandemisi koşullarında 2021’in son çeyreğinde dünyada yükselişe geçen ve Rusya-Ukrayna savaşıyla ivmelenen besin fiyatları Mart 2022’de en yüksük seviyeleri görmüştü. 2014-2016=100 bazlı FAO Besin Fiyat Endeksi anılan tarihte 159,7 ile zirve noktaya ulaşmıştı.
İzleyen devirde sevk ve tedarik problemlerinin önemli oranda ortadan kalkmasıyla dünya genelinde düşüşe geçen dünya besin fiyatlarında kimi aylar prestijiyle yükselişler yaşansa da genel olarak aşağı yönlü seyir izledi ve Nisan 2024 itibarıyla 119,2’ye kadar inmişti. Endeksin Nisan 2025 itibarıyla 128,3 olan bedeline nazaran dünyada besin fiyatları son bir yılda da yüzde 7,6 artış kaydetti. Türkiye’de ise TÜİK’e nazaran besin fiyatlarındaki yıllık artış yüzde 36,09’a ulaştı.
Gıda fiyatlarının Nisan 2024 seviyesi her iki bazda da 100 kabul edildiğinde bu yıl tıpkı ay prestijiyle bu seviye Türkiye’de 136,09’a çıkarken, dünyada 107,63’e yükseldi. Buna nazaran sadece son bir yıldaki fiyat değişimlerine nazaran bile besinde Türkiye ile dünya ortasındaki makas 28,45 puan açıldı. Ortadaki fark, bilhassa geçen yıl ekimden itibaren daha süratli açılmaya başladı ve bu eğilim giderek ivme kazandı.
PANDEMİ SONRASI DERİN AYRIŞMA
Gıda fiyatlarını yükselten pandemi devrinden çıkışla dünyada fiyatlar gerilerken, bu süreçte süratli fiyat artışları devam eden Türkiye dünya ile negatif istikamette ayrışmaya devam etti.
Gıda fiyatları için zirve nokta olarak Mart 2022 baz alınırsa, FAO Besin Fiyat Endeksi, son bir yıldaki yüzde 7,6’lık artışa karşın bu yıl nisan prestijiyle o tarihteki seviyesinin hala yüzde 19,7 altında. TÜFE’ye nazaran Türkiye’de ise besin fiyatları Mart 2022-Nisan 2025 ortasında kümülatif olarak yüzde 300,2 artmış bulunuyor. Buna nazaran dünyada besin, birtakım aylarda arızi artışlar kaydetse de pandemiden bu yana ciddi oranda ucuzlarken, Türkiye’de tam tersine bir süreç yaşandı. Pandemiden çıkışın üzerinden geçen yaklaşık 3 yıllık periyotta Türkiye’de besin fiyatları Ağustos 2024 dışında tüm aylarda artış kaydetti.
ENFLASYONUN İKİ ANA KAYNAĞI
TÜFE’de 24,97 ile en yüksek yüke sahip olan besin ve alkolsüz içecekler kümesindeki her yüzde 1’lik fiyat artışı genel enflasyonu 0,25 puan dolayında büyütüyor.
Nisanda aylık TÜFE artışı yüzde 3 olurken, besindeki aylık artışın yüzde 2,01’le bunun altında gelmesi, dezenflasyon tarafında olumlu bir gelişme. Fakat besindeki bu artış aylık manşet enflasyona 0,51 puan katkı yaptı. Nisandaki gelişmeye karşın birinci dört ay prestijiyle besin kümesindeki fiyat artışı yüzde 13,36’lık manşet enflasyonun üzerinde gerçekleşti. Dört aydaki kümülatif enflasyonun yüzde 3,7’lik kısmı bu periyotta yüzde 14,7 artan besin fiyatlarından kaynaklandı.
TÜFE bazında yıllık enflasyon nisan prestijiyle yüzde 37,86 olurken, yüzde 36,09’luk yıllık besin enflasyonu bunun altında gerçekleşti. Son bir yıldaki enflasyona en büyük katkı, bu periyotta yüzde 74,07 artış yaşanan konut harcama kümesinden geldi. Endekste yüzde 15,22 tartıya sahip olan konuttaki artış yıllık enflasyona 9,98 puan katkı yaptı.
Ancak besin ve alkolsüz içecekler kümesinde son bir yıldaki yüzde 36,09’luk artışın genel enflasyona katkısı da 9,21 puanla buna yakın gerçekleşti. Enflasyonu yükselten faktörler ortasında besinin ikinci sıraya kayması, aylar prestijiyle kira artış tavanı olarak hala manşet enflasyonun çok üzerinde seyreden on iki aylık ortalamalara nazaran enflasyonun baz alınmasından kaynaklanıyor. Besindeki fiyat artışları ise görece sürat kesmekle birlikte endeksteki tartısı hasebiyle hala kıymetli boyutta enflasyonist tesir yaratmaya devam ediyor.
GIDA FİYATLARI NEDEN SÜRATLİ ARTIYOR?
-Olumsuz iklim şartları, sulu tarım ve teknik bilgi yetersizliği, yanlış arazi kullanımı, erozyon, sanayi, kentleşme üzere emellerle kullanım paralelinde kaliteli tarım yerlerinin azalması üzere nedenlerle özellikle birtakım eserlerde arz-talep dengesizliği.
-Kuraklık, sel üzere arızi durumlar yanında ziraî üretimdeki yapısal meselelerin besin arzını düşürerek fiyatların artmasına yol açması.
-Yaygın market zincirleri eliyle piyasada ithal besin eserlerin hissesinin yükseltilmesi.
-Dövizdeki yükselişlerin ithal eserlerin fiyatlarına direkt yansıyarak besin fiyatlarını artırması.
-Gübre, mazot üzere tarımsal girdi fiyatlarındaki artışların maliyetleri yükselterek besin fiyatlarına yansıması.
-Girdi maliyetlerindeki yükselişler nedeniyle üretimin finansmanında zorlanan çiftçilerin üretimi bırakması yüzünden arz kaybı.
-Kura bağlı artan akaryakıt fiyatları hasebiyle nakliye ve diğer maliyetlerdeki artışların tarım ürünlerinde yüzde 200’leri aşan tarla-market farkına yol açması.
EN YÜKSEK YILLIK ARTIŞ YUMURTADA
TÜİK’in TÜFE kapsamındaki besin ve alkolsüz içecekler ana harcama kümesinde yer verdiği eserler içinde son bir yılda en yüksek fiyat artışı yüzde 108,7 ile yumurtada gerçekleşti. Bunu yüzde 76,1’le taze meyveler, yüzde 70,7 ile toz kakao, yüzde 70,5’le çikolata ve şekerlemeler, yüzde 67,1’le kahve, yüzde 66 ile taze balık, yüzde 51,1’le ekmek izledi.
Kahvaltılık tahıl eserleri yüzde 48,8, bisküvi, kek, kraker, yufka, baklava üzere fırıncılık eserleri yüzde 48,1 ve taze sebzeler yüzde 44,1’le son bir yılda fiyatı en çok artan birinci on eser ortasında yer aldı. TÜFE’de besin ve alkolsüz içecekler harcama kümesinde yer alan 37 besin eseri içinde son bir yılda yüzde 5,4’le fiyatı gerileyen tek eser tavuk eti olurken, başka besin eserlerinde de yüzde 13,9’la yüzde 43,7 ortasında fiyat artışları yaşandı”
