1968 yılından bu yana tertipli olarak “İSO-Türkiye’nin 500 Büyük Sanayi Kuruluşu Araştırması”nı yapan İstanbul Sanayi Odası (İSO), 2024 yılı sonuçlarını duyurdu. Ekonomim gazetesinden Merve Yiğitcan’ın derlediği habere nazaran, Türk endüstrisinin bir manada ‘check up’ını ortaya koyan çalışma, faaliyet şartlarındaki bozulmanın sanayi devlerine de tesirlerini gözler önüne serdi. İSO Yönetim Kurulu Lideri Erdal Bahçıvan’ın açıkladığı araştırma sonuçlarına nazaran, 2024 yılında üretimden satışlara nazaran en büyük kuruluş, 651,6 milyar lira ile uzun yıllardır olduğu üzere tekrar TÜPRAŞ oldu. İkinci sırada 356 milyar lira ile Ford Otomotiv Sanayi AŞ, üçüncü sırada da 201,6 milyar lira ile Star Rafineri AŞ yer aldı. 2023 yılına nazaran İSO 500’ün birinci üç sırası değişmezken, 2024’te İSO 500’ün birinci 10’unda yer alan şirketlerde 2023 yılına nazaran iki değişiklik oldu. 2023 yılında birinci 10’da yer almayan İskenderun Demir Çelik ve Hyundai Motor Türkiye Otomotiv son araştırmada birinci 10’a yükseldi.
SATIŞLARDA GERÇEK DÜŞÜŞ
Dünya ekonomisindeki yavaşlamanın yanı sıra artan jeopolitik ve siyasi belirsizliklerin tesirlerini de yansıtan çalışmaya nazaran, yurtiçinde bilhassa geçen yılın ikinci yarısından itibaren kapsamı genişleyen dezenflasyon programı ve sıkılaşan finansal şartların da İSO 500 Büyük Sanayi Kuruluşu’nun (BSK) performansında belirleyici olduğu görülüyor. Buna nazaran, İSO 500’de üretimden satışlar 2024’te bir evvelki yıla nazaran yüzde 36,3 artarak 8,7 trilyon TL’ye yaklaştı. Lakin devlerin üretimden satışları 2024’te yüzde 41,1 olan yıllık ortalama Yurt İçi Üretici Fiyatları Endeksi (Yİ-ÜFE) ile arındırıldığında gerçek olarak yüzde 3,4 gerilemiş durumda. Böylelikle 2022’de yüzde 4,2, 2023’te yüzde 5,2 olan üretimden satışlardaki gerçek düşüş üst üste üçüncü yılda da devam ederek, endüstrinin içinden geçtiği ağır şartları teyit etti. Üretimden satışların 50’lik kümelere nazaran dağılımına bakıldığında ise birinci 10 şirketin İSO 500’deki yükünün yüzde 25’e yakın olduğu görülüyor. Birinci 50 kuruluşun uzun yıllardır yüzde 50 bandında seyreden yükü ise 2024 yılında da sürdü.
İHRACATTA PERFORMANS DÜŞTÜ
İSO 500’ün ihracat bilgilerine bakıldığında da, yıl genelinde ihracat pazarlarında yaşanan düşük taleple bir arada, fiyat rekabetçiliğinden uzaklaşan endüstricinin performansının düşmesine neden olduğu görülüyor. Buna nazaran, İSO 500’ün ihracatı 2024 yılında yüzde 1,5 artarak 96,6 milyar dolar olarak gerçekleşti. Birebir yılda Türkiye’nin toplam ihracatının yüzde 2,4; sanayi bölümünün ihracatının ise yüzde 2,6 oranında arttığı düşünüldüğünde, sanayi devlerinin performansının daha zayıf gerçekleştiği anlaşılıyor. Öte yandan, İSO 500’ün toplam sanayi ihracatı içindeki hissesi 2024 yılında yüzde 38,3 ile yüzde 40 bandına yakın seyrediyor.
KÂRLILIK GÖSTERGELERİ
Özellikle sanayicilerin geçen yılın başından bu yana artarak gelen karsızlık sorunu da İSO 500 BSK’da net olarak görülüyor. Buna nazaran, iç ve dış talepteki durağanlığa bağlı olarak satışlardaki zayıf performansın yanı sıra, yükselen maliyetlerin de tesiriyle karlıklarda sert düşüşler yaşanırken, İSO 500’ün faaliyet karı 2024’te yüzde 31,6 oranında azalarak 937 milyar TL’den 641 milyar TL’ye geriledi. Buna paralel olarak faaliyet karlılığı oranı da yüzde 12,5’ten yüzde 6,2’ye indi. Bu oran, 2014-2023 yıllarındaki yüzde 10,4 olan ortalamanın epeyce altında görülüyor. 2024 yılında kar eden şirketlerin devir karı yüzde 27,5 azalırken, ziyan eden kuruluşların devir ziyanı ise yüzde 131,2 yükseldi. Böylelikle İSO 500’ün 2024’te vergi öncesi kar ve ziyan toplamı da yüzde 58,5 oranında düşüşle 645 milyar TL’den 267 milyar TL’ye gerilerken, en dramatik düşüş satış karlılığında yaşandı.
152 KURULUŞTAN ZİYAN AÇIKLAMASI GELDİ
Araştırmaya nazaran, İSO 500’ün satış karlılığı oranı geçen yıl yüzde 8,6’dan yüzde 2,6’ye inerken, bu oran da son on yılın ortalaması olan yüzde 7,1’in altında kaldı. Faiz, amortisman ve vergi öncesi kar ve ziyan (FAVÖK) büyüklüğü ise yüzde 12,1 artarak 1,3 trilyon TL’ye yükseldi. FAVÖK karlılığı oranı bir evvelki yıla nazaran 2,9 puan düşüşle yüzde 15,7’den yüzde 12,8’e gerilerken, kelam konusu bu oran da 2014-2023 ortalaması olan yüzde 13,7’nin altında gerçekleşti. 2024 yılında vergi öncesi periyot kar/zarar büyüklüğüne nazaran ziyan eden kuruluş sayısı da değerli bir artışla 96’dan 152’ye çıktı. FAVÖK’e nazaran ziyan eden firma sayısı ise 10’dan 19’a yükseldi.
Vergi öncesi periyot kar yahut ziyan toplamının etkinlere bölünmesi ile hesaplanan etkin karlılığı 2023’te enflasyon düzeltmesi sonrasında yüzde 7,3’e gerilemişti; 2024’te de etkin karlılığındaki zayıflama devam ederek yüzde 2,2 olarak gerçekleşti. Araştırmada, bu düşüşün büyük ölçüde operasyonel karlardaki zayıflamadan kaynaklandığı, enflasyon düzeltmesinin de hudutlu bir katkısının olduğu belirtildi.
KÂR FİNANSMANA GİTTİ
İSO 500’ün karlılık bileşenlerine bakıldığında, 2024 yılında 35,2 milyar TL’lik net kambiyo ziyanı yazıldı. İSO 500 şirketleri kambiyo ve enflasyon düzeltmesi süreçleri haricindeki öteki gelirlerden 402 milyar TL’lik net kar elde etti. Öte yandan, finansman masraflarının İSO 500’ün karlılığı üzerindeki tesirini 2024 yılında da sürdürdü. Araştırmaya nazaran İSO 500’ün faaliyet karı 640,8 milyar dolar olurken, finansman masraflarının meblağı 618,9 milyar dolar olarak hesaplandı. Bunun sonucunda finansman masraflarının faaliyet karına oranı yüzde 56,9’dan yüzde 96,6’ya yükseldi. Bu oranın, 2014-2023 ortalaması olan yüzde 60,1’in epey üzerine çıktı.
TOPLAM ETKİN İÇİNDE TOPLAM BORÇLARIN HİSSESİ YÜZDE 47,9’A ÇIKTI
İSO 500 şirketlerinin etkin toplamı 2024 yılında yüzde 37,7 artarak 12,1 trilyon TL’yi aştı. 2023 yılında enflasyon düzeltmesi sonrası bilgilerle yüzde 125,9 olan toplam aktiflerdeki artış, 2024 yılında yüzde 37,7 oldu. Faal tarafında dönen varlıklar yüzde 31,7; duran varlıklar ise yüzde 43 büyüdü. Emsal halde 2023 yılında enflasyon düzeltmesi sonrası datalara nazaran yüzde 244,7 büyüyen özkaynaklar, 2024 yılında da yüzde 31,6 oranında arttı. Bu devirde toplam borçlardaki artış ise yüzde 45,1 ile daha yüksek olarak gerçekleşmiş bulunuyor. İSO 500 borç-özkaynak oranları açısından da çarpıcı datalar ortaya koyuyor. Buna bağlı olarak özkaynakların toplam faaller içindeki hissesi yüzde 54,5’ten yüzde 52,1’e gerilerken, toplam borçların hissesi yüzde 45,5’ten yüzde 47,9’a çıktı. Lakin yeniden de özkaynakların hissesi yüzde 50’nin üzerinde kalmaya devam etti. İnceleme özel kuruluşlarla sonlu tutulduğunda da misal gelişmeler gözlendi. 2024 yılında özel kuruluşların kümülatif bilançosunda özkaynakların hissesi geçen yıla nazaran 1,3 puan düşüşle 52,3’e indi, böylelikle borçların hissesi yüzde 47,7’ye yükseldi.
MİİLLİ GELİRE NEGATİF ETKİ
Araştırmaya nazaran, sanayi kesitinin karlarındaki gerileme sonucunda ulusal gelir manasında kar verisi de negatife döndü. 2024 yılında gelir tablosunun “diğer faaliyetlerden doğan kar/zarar” hesabı altında 65,2 milyar TL’lik net ziyan kalemine yol açan enflasyon düzeltmesi sonrası ulusal gelir manasında kar büyüklüğü -5,7 milyar TL ile negatife döndü. Bu sayının İSO 500’ün yarattığı net katma kıymete oranı da yüzde eksi 0,5’e düştü. Meğer bu oran 2023’te yüzde 36,1 olarak gerçekleşmişti. 2024 yılında İSO 500’ün yarattığı faktör fiyatlarıyla net katma kıymet yüzde 11 ile hudutlu bir artış gösterdi. Brüt katma kıymet göstergelerinde ise temel fiyatlarla artış yüzde 43,1 olarak gerçekleşirken, üretici fiyatlarıyla brüt katma kıymet yüzde 53,5 oranında artış gösterdi. Araştırmaya nazaran bu oranlar, geçen yılki artışların kıymetli ölçüde altında kaldı. Katma paha artışlarının sonlu kalmasında, net katma kıymet hesaplamasında kullanılan ulusal gelir manasında kar büyüklüğünün negatife dönmesinin belirleyici olduğu belirtiliyor. Bu düşüşte faaliyet karlılığındaki zayıflamanın yani sıra enflasyon düzeltmesi uygulamasının da tesirli olduğu tabir ediliyor. Ulusal gelir manasındaki karda görülen bu taraf değişimine bağlı olarak, 2024’te ödenen faizlerin net katma pahaya oranı yüzde 25,2’den yüzde 33,8’e, ödenen maaş ve fiyatların oranı ise yüzde 38,8’den yüzde 66,7’ye çıktı. Araştırmaya nazaran bu tablo, 2024 yılında İSO 500 firmalarının karlılıklarındaki kaybın ve maliyetlerdeki artışların tesirini yansıtıyor.
Odatv.com
