Kimine ‘Çefi’, kimine ‘Keşan’, kimine ‘Yazma’… Kumaş üzerine yazılan kimlik

Türkiye’de başörtüsü ve bazıları için türban; dini bir gerekliliğin yanında yaşanan siyasi gelişmeler, kimlik arayışı ve moda tercihi olarak geniş kitleler tarafından tercih ediliyor. Toplumun her kesitinde farklı manalar yüklenen başörtüsü, yüzyıllık seyahatinde dikkat çeken dönüşümler geçirdi.

Doğu’da “Çefi”, “Khavik”, “Kofi”, “Hürbiy”; Karadeniz’de “Keşan” ve “Çember”; Batı, Ege ve Anadolu’da ise “Yemeni” ve “Yazma” olarak isimlendirilen bu örtüler, vakit içinde hem kullanılan kumaşları bakımından hem de bağlama biçimleriyle kıymetli değişimler yaşadılar. Pekala periyot devir bu örtüler nasıl kullanıldı?

OSMANLI DÖNEMİ

Varlıklı bayanlar renkli, uçları el işlemeli ve yalnızca gözlerin görülebildiği tül örtüleri tercih ederken halk daha sade ve pamuksu örtüleri ve siyah feraceleri kullanıyor.

CUMHURİYET DÖNEMİ

Modernleşme sürecinde halk, şapka tercih etse de başörtüsü de mesken ve komşu ziyareti kullanımında yerini sürdürüyor.

Çünkü yapılan ihtilaller en tesirli olarak İstanbul, Ankara üzere merkezi yerlerde kendini gösterirken birinci bayan muhtar Gül Esin, yaşadığı Aydın’da kullandığı yörük poşusunu başını, omuzlarını ve belini kapatacak formda kullanarak bu tarihi fotoğrafı çektiriyor. Sade desenlerin yer aldığı bu periyotta baskılı pamuklar tercih ediliyor.

ÇOK PARTİLİ DÖNEM

Çok partili periyoda geçilen 1940’larda bayanlar metropol kentlerde hem şapkayı hem de başörtüsünü tercih etmeyerek retro saç modellerini kullanıyorlar.

Büyüklerimiz olan anneanne yahut büyükanneler ise beyaz, kenarları tığ oyası işlemeli önü açık bırakılan bir bağlama modeli tercih ediyorlar.

Ancak küçük kentler ve köylerde durum tıpkı değil. Hem kentte hem köyde pamuklu başörtüler yaygın. Enseye ya da çene altına, bazen çene üstü tığlı bağlama modeliyle başörtüsü kullanıyorlar. Bayan bayana olunan ortamlarda ise gördüğünüz gibi…

HOLLYWOOD’UN GÖZ KIRPMASI

Hollywood bölümünün Türkiye’ye cereyan etmesi, sinemalardaki bayanların eşarplarını bir fular veyahut saçlarını korumak için kullanmaları, 1950’li yıllarda da Türk bayanına ilham oluyor.

Şehirli muhafazakar kesimde ipek – saten eşarp kullanımı, düz çene altı ya da fular olarak kullanılıyor. Köylerde ise klasik yazma hakimiyetini koruyor.

ŞULEBAŞ DÖNEMİ

1960 İhtilali’nin gerçekleşmesi akabinde oluşan siyasi konjonktürlerin ortasında kalan bir bayan Şule Yüksel Şenler… Ağabeyinin ricası üzerine katıldığı Risale-i Parıltı toplantılarında bayanların ortam gereği isteği üzerine “ayıp olmasın” diye başını yarım örtmeye başladı. Odatv İmtiyaz Sahibi Gazeteci Soner Yalçın, Türkiye’de başta Emine Erdoğan, Hayrünnisa Gül olmak üzere pek çok bayanın kullandığı Şulebaş baş örtüsü takma tarzının ortaya çıkışını şu sözlerle aktarmıştı;

“Yıl 1965… Bir gün aynanın karşısına geçti:

Besmeleyi çekip örtündü. İçinden, “Ne kadar nahoş oldum” dedi. Bu kere saçının ön tarafı görünecek biçimde başörtüsünü bağladı. “Ne kadar iradesizim” diye kızdı. Aynanın karşısında başörtüsünü tekrar tekrar çeşitli formlarda bağladı:

“Besleme kızlara benzedim!”, “Hizmetçi kız oldum!”, “Herkes bana gerici, yobaz gözüyle bakacak!”…

Ve sonunda… Bugün moda olan “Şulebaş tipi türban” o gün, o aynanın karşısında ortaya çıktı. “Öyle şık bir stilde örtünmeliyim ki herkes çok beğensin!”

Beklediği olmadı. En büyük reaksiyon, anneannesi İkbal Hanım’dan geldi. Birinci kelamı, “Kürt karılarına benzemişsin” oldu! Ağabeyi dışında tüm ailesi örtünmesine karşı çıktı. Ne olduğunu soranlara “Başı ağrıyor” dediler. Yolundan dönmedi. Bayanlara başörtüsünü sevdirmek için çok uğraş verdi; farklı şık eşarplar dikti; biyeli, atkılı, tokalı özel başörtüler taktı. Etrafı reaksiyon gösterdikçe o örtüsüne sarındı. Örtüsü bayrağı oldu”

1980 DARBESİ ÖNCESİ 1970’LER…

Şule Yüksel Şenler, Türkiye’de muhafazakar bayanlar için öncü bir rol ve ayrıyeten tarz ikonu da oldu. Şenler tarafından yayınlanan “muhafazakar” gençlik dergisi Seher Vakti’nin 6. sayısında genç kızlar için tekrar kendisinin hazırladığı “modern ve şık” tesettür teklifleri paylaşıldı. Bu modellerde birinci evvel saçlar doruktan topuz olarak yapılıyor, puantiyeli eşarplar, polyester kumaşlar kullanılıyordu. Çene altı bağlama biçimi muhafazakâr çevreler içinde bu periyotta standartlaşıyor.

DARBE DÖNEMİ

1980 Darbesi akabinde birinci eşarp markaları ortaya çıkıyor. Orta yaş kümesi bone kullanmıyor, saçlarının ön kısmı görülecek formda çene altı sıkı bağlama, iğneli yahut mıknatıslı tutturma formunda örtünüyor. Bu devirde ipekli ve kaygan kumaşlar öne çıkıyor.

2000’LERE DOĞRU

Bu periyotta kamuda başörtüsünün yaygın olmaması, üniversite öğrencilerinin derslerine başörtüsü ile katılmak istemeleriyle başlayan hareketler o periyot için başörtüsüne dair bir sembol haline geliyor. 1990’larda bone kullanımı yaygınlaşıyor, dik köşe, düz alt, ipek klasik çene altı bağlama tarzlarının kullanıldığı devirde omuzlar başörtüsüyle kapatılıyor veya uçları uzun bırakılıyor. Kumaşlar saten, polyester, ince pamuk olurken desenler ise Anadolu motiflerine yahut geometrik sınırlara benziyor.

2000’LER

Türban teriminin netleştiği bu devirde çene altı bağlama sabit, fakat daha oval, kaygan görünüm sağlanıyor.

EŞARP DEĞİL ŞAL

2010’ların başlarında ise klasik eşarp kullanımının yerini süratle şal alıyor. Yeni bağlama biçiminde bonenin kapattığı alın kısmı açık bırakılırken, boyun kısmı sarılıyor. Instagram ve blogger tesettür modasının yükselişiyle eşarp kullanımının değiştiği bu devirde de viskon, parlak ve pamuk tek düze renk şallar öne çıkıyor.

GÜNÜMÜZ

2020’lerde ise başörtüsü, büsbütün bir yelpazeye bürünüyor. Köylerde bayanlar yemenilerinin uçlarını enselerinden geçirerek bağlayıp iki ucunu omuzlarından aşağı dökerken bir kesim kentli bayanlar ise Şulebaş sitilini, bir kesim ise eşarbın zirve kısmını üçgen bir hale getirerek kullanıyor.

Günümüzde ise gençler ortasında en yaygın olan model ise Sunroof model. Bu modelde genç kızlar isterlerse bone kullanarak başın ön kısmını büsbütün kapatıp düz renk ve desendeki şallarını topuz halinde kullanıyorlar ve enselerini açıkta bırakıyorlar. İsterlerse de ön kısmını ve enseyi açıkta bırakıyorlar. Başörtüsünün üstüne şapka takmak da yaygın tarzlardan biri.