Deniz sevdalısı, bir o kadar da yürekli arkeologlar, tarihçiler, mühendisler, tekne sahipleri bir ortaya gelip, geçmişe dönmeye karar verdiğinde, takvimler 2004 yılını gösteriyordu. Tıpkı laboratuvarda yapılan fizik, kimya deneyleri üzere denizde deneysel arkeoloji yapacaklardı. Binlerce yıl evvel yaşayan denizcilerin teknelerinin birebirini yapıp, birebir rotada, daha değerlisi onlarla tıpkı kurallarda seyahat edecek, rüzgar geriden esmediğinde kürek çekecek, periyodu daha düzgün anlayacaklardı.
Azimleri, sevdaları şimdi tanınmadığından, onlara çok olağan olana diğerlerini inandırmak uzun sürdüğü için bu hayallerine kavuşmaları kolay olmadı. Birinci projelerini gerçekleştirmek için, tıpkı derneğin deniz gözlü başkanı Mualla Erkurt gibi konutunu satıp projeye harcamak zorunda kalanlar oldu. Fakat projelerine inançları onların yolunu açtı, en ilkel su taşıtı olan saz demetlerinden yapılmış saldan, Milattan Evvel 14. Yüzyıla tarihlenen Uluburun teknesine, Marsilya’da koloni kuran Foçalıların (Phokaia) kullandığı Kibele’nin kopyasına kadar cetlerinin kullandığı tekneleri yapıp, birebir rotayı, birebir kurallarda deneyimlediler.
Tüm bilimlerin deneyi olması gerektiğini savunarak deneysel deniz arkeolojisi çalışmalarıyla dünyanın ilgisini çeken, çok sayıda sempozyuma davet edilen, konferanslar veren, mükafatlar alan 360 Derece Tarih Araştırmaları Derneği’nin Başkanı Mualla Erkurt ile inanılamayacak kadar farklı çalışmalarını, seyahatlerini, muvaffakiyetlerini konuştuk.
-Kimsiniz siz?
Hepimizin deniz kökeni var. Deniz sevdalısı insanlarız biz. Hepimizin küçükken kayıkları vardı. Sonra tekne alındı falan. Ben teknik ressamım lakin tarih, arkeoloji tarımı, her şeyi merak ediyorum. Dünyayı merak ediyorum. Bilmeye çalışan, merak eden beşerlerle beraberiz.
Öyle arkadaşlarla bu derneği kurduk. Emelimiz deniz arkeolojisi ile ilgili projeler yapmak. Yani bu kadar kıymetli denizlere, geçmişe sahipsek, o vakit bu denizle ilgili bilgileri de insanlara anlatmamız lazım. Çok hoş kara kazılarımız var fakat denizde hiçbir şey yapılmıyor.
Deniz arkeolojisi bizim çalışma başlığımız. Bir de onun en değerli alt başlığı deneysel arkeoloji. Fiziğin, kimyanın olduğu üzere bütün bilimlerin deneyi olması gerekiyor. Arkeoloji de bunlardan biri. Mesela Mısır’dan bahsediyoruz. Bu taşları nasıl üst üste koyuyorlardı? Bir sürü akıl yürütüyoruz, lakin bir de deneylersek neyin yanlışsız olduğunu görmüş oluyoruz. Mesela antik periyotta bir gemi nasıl yapılıyordu? Hangi gereçler kullanılıyordu? Hangi rotada seyahat yapılıyordu? Yelkenleri nasıldı? Kürekleri nasıldı? Denizciler nasıldı? Kaç kişi kullanıyordu bu tekneyi? Ne yiyorlardı teknede? Su yok, balık tutmak da kolay değil o denli. Balık tutup yiyorlar da denir. Yok o denli bir şey. Mesela biz şöyle bilgilerle büyüdük. ‘Teknelerin yelkenlerini açıp gidiyorlardı, akşam olunca da teknelerini karaya çekiyorlardı.’ Yani 30 ton bir tekne her gün karaya çekilemez.
Ve biz deneyledik, gördük bunu. Bugünkü üzere Latin yelken kullanılmıyor o vakitlerde. Kara yelken kullanılıyor ve yalnızca geriden esen rüzgarla gidiyor. Yani artık şu rüzgarda o antik devir tekneleri buradan hiçbir yere gidemez.
Rüzgarları biliyorlardı, mevsimleri bekliyorlardı, hiçbir şeyi tesadüfen yapmıyorlardı. Bunları da oturduğunuz yerden bilemiyorsunuz. Denerseniz görüyorsunuz. Bu yüzden deneysel arkeoloji projeleri yapıyoruz.
TARİHE YOLCULUK
-Neler yaptınız?
Dünyanın bilinen en eski batıklarından biri Uluburun, Kaş’ta bulundu. İçinde 10 ton bakır, 1 ton kalay var. Uluburun bulunduğunda büyük bir ticaret ağı olduğunu öğrendik Akdeniz’de. Bir sürü medeniyetin olduğunu öğrendik. Onlara ilişkin eserler çıktı içinden. İşte o gemi nasıl yapılabildi diye düşündük. 2004 yılında çabucak Uluburun gemisinin replikasını (kopyasını) yapmaya başladık. Teksas Üniversitesi’nden Cemal Pulak bize bütün bilgileri gönderdi. Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi’nde de bize geminin bütün kesimlerini gösterdiler. Bütün bilgileri aktardılar. Sonra gemi mühendisleriyle oturduk. Duvar fotoğraflarından bakarak bu gemi nasıl olabilirdi diye bütün çizimlerini, planlarını tekrar yaptık. Ve işte onunla birinci seyahatimizi, 2005 yılı Mart ayında yaptık. Urla’dan yola çıkıp, İstanbul’a gittik.
O deneylemeyi yapmaya başladık. O antik periyot gemilerini tekrardan yapıp onlarla antik rotalarda seyahatler yapmak hedefimiz. Ve mümkün olduğu kadar da o günün kurallarında yaşıyoruz içinde. Mesela hiçbir teknemizde makine yok. Büsbütün yelkenle hareket eden gemiler bunlar. Tuvalet yok, yatacak yer yok.
-Tuvaletinizi nereye yapıyor, nerede yatıyordunuz?
Hepimizin birer kovası var. Küçük bir bölme var, orada yapılıyor, Bakmıyoruz birbirimize. Yalnızca ‘Biraz gerine döner misin’ diyoruz. O kovayı denize döküyoruz. Denize dökerken rüzgârı çok yeterli hesaplamanız lazım. Yoksa kazalar olabiliyor.
Tahtaların üzerinde yatıyoruz. Mesela mutfak da yok. Bir tane büyük tenceremiz var. Daima daha çok makarna tipi şeyler yeniyor. Anında yapıyoruz her şeyi zira buzdolabı yok, hiçbir şeyi koruyamıyoruz. Alışverişlerimizi günlük yapıyoruz.
-Yolculuk kaç gün sürdü Urla’dan İstanbul’a?
İstanbul’a 12 günde gittik. Zira rüzgar beklemek zorunda kalıyoruz kesinlikle her havada gidemediğimiz için. Uluburun gemisinin antik rotasında bir seyahat yapmaktı maksadımız. Onun için Marmaris’e gittik oradan. Marmaris’ten Rodos’a geçtik. Doğu Akdeniz’in tam açık deniz rotasıdır o. Onun da altına indik ki hiç kara görmeyelim. Zira kara görmeden İskenderiye’den alıyor yükünü, Girit’e götürüyor. Bizim de tıpkı seyahati yapmamız lazımdı. Antik devirde pusula, harita hiçbir şey yok.
-Nasıl buldunuz yolunuzu?
Güneş pusulası yaptık. Dalgaların tarafı, rüzgârın tarafını kullandık, su saatleri yaptık. Bir sürü bu türlü antik navigasyon aletleriyle ancak natürel olağan navigasyon, harita pusula, her şey vardı yanımızda. GPS’imiz bile. Ancak ilkel aletleri kullandık. Kıbrıs’ı bulmaya çalıştık Rodos’tan. Ve hakikaten de çok kolay bulduk. Kıbrıs’ta bizi çok hoş karşıladılar bizi. Orada telefonumuz çaldı. Almanya Bochum’da bir maden müzesi var. Doğu Akdeniz’de maden ticareti denince Uluburun gemisi çok kıymetli. Biz bunu canlandırıp bu türlü bir seyahat yapınca çok ilgisini çekmiş onların. ‘Aman ne olur bir arada yapalım bu sergiyi. Bizim partnerimiz olur musunuz’ dediler.
Hemen bütün fotoğraflarımızı, bilgilerimizi, deneylerimizi onlara yolladık. Bir sene sonra, 2006 Ekim ayında açıldı stant. 9 ay sürdü, 500 bin kişi gezdi sergiyi. Hem Türkiye’nin hem bizim projemizin çok hoş bir tanıtımı oldu.
-Gemide kaç kişiydiniz?
16 bireydik. Çok çok eğlenceli, çok hoş bir seyahatti.
-Her işten anlayan birileri vardı herhalde…
Evet. Her meslekten insan var. Lakin her şeyden evvel meraklı insan olmanız gerekiyor bu iş için. Bilmeniz de değerli değil. Bilmeye çalışmak çok çok kıymetli.
-Yolculuğa dayanamayan oldu mu?
Hayır, hiç kimse olmadı. Birinci seyahatimizde beş bayandık. Mesela Kibele ile Marsilya’ya giderken yedi bayandık. 25 bireydik orada, zira o daha büyük bir tekneydi. 3 bin deniz mili yol yaptık o tekneyle.
-Teknenin kürekleri var. Kürek de çektiniz mi?
Tabii, çok dingin havalarda. Rüzgar olunca yelken ile gidiliyor, ancak limana girerken, hava sakin olduğunda kürek de çekiliyor. 20 tane küreği var geminin. 54 günde Marsilya’ya gittik.
-İzmir’e özel projeniz de olmuş…
Kent Arşivi’nde İzmir Kayığı diye bir kayığa rastladık. İzmir’de hayatın içinde olan çok şık kayıklar bunlar. Bu kayıklardan 14 tane yapıldı. Dokuz Eylül Üniversitesi Denizcilik Fakültesi’nde çok kısa bir müddette yüzlerce beşere ücretsiz yelken ve kürek kursları verildi bu kayıklarla. Üniversite yat dostluk yarışları yapıldı. Bir adedini Rahmi Koç Müzesi’ne götürdük, bir sene kadar İzmir’in bir deniz bedeli diye sergilendi. Daha sonra Marmaris’te 2005’te yapılan memleketler arası denizcilik şenliğine götürdük.
Büyükşehir Belediyesi’nde iş bilmez kimi şahısların teşebbüsü ile proje sekteye uğradı. Çok üzüldük. Foça Marsilya Projesiyle Fransa’ya giderken bir tane İzmir Kayığı yapıp Marsilya’ya armağan ettik. İsmi Kordelya, yani Karşıyaka. Karşıyaka artık Marsilya’da geziyor. Ortada bize fotoğraf gönderiyorlar.
-Kim finanse ediyor bu kadar projeyi?
Mesela İzmir Kayığını Büyükşehir Belediyesi karşıladı. Lider Aziz Kocaoğlu’ydu. Artık sponsorları kolay buluyoruz. Biz de katılıyoruz. Sağ olsun bütün arkadaşlarımız çabucak elini cebine atar. Lakin birinci başlarken bizi kimse tanımıyordu. Biz konutumuzu satıp Uluburun’u yaptık burada.
-Foça Projeniz de önemli…
Perslerin istilasıyla bütün İyonya bugünkü Akdeniz’e göçüyor. Ve Foçalılar da gidip Marsilya’yı kuruyorlar. Biz de bu tarihi olayı canlandıralım tekrar dedik. O periyotta İyonyalıların kullandığı geminin kopyasını yaptık. Fransa’ya gittik, geldik o tekneyle. Yunanistan, İtalya, Fransa, 22 tane limana uğradık. Çok hoş karşılama merasimleri yapıldı, röportajlar yaptık, televizyon programları, davetler. İnanılmaz, kusursuz bir tanıtım oldu aslında. Onlar aslında Foçalılara harikulade kıymet veriyorlar.
Marsilya’da çok hoş karşılandık halk tarafından. Fakat resmi makamlar pek sevmediler bizi. Biliyorsunuz bizim 1071 tarihimiz. Lakin yani şu an 11 bin yıllık Göbeklitepe var. Daha da eskileri çıkıyor. İyonya da günümüzden 2 bin 400 yıl evvel burada. Ancak biz onlara sahip çıkmayınca, öbürleri sahip çıkıyor olağan.
Tarih Avrupa’da, Amerika’da Helen’le başlayan bir şeymiş üzere anlatılıyor. Artık biz bu tekneyi yapıp Türk bayrağıyla yola çıkınca, yer yerinden oynadı. Yunanlılar bu işe çok bozuldular. Tarih hırsızı dediler bize. ‘Tarihi mi değiştirmeye çalışıyor Türkler’ dediler lakin biz, ‘İyonya Anadolu toprakları o vakit Helen bile yok’ dedik. Yani günümüzden 2 bin 400 yıl evvelce bahsediyoruz.
Biz o bıraktığımız yerleri geri almaya çalışıyoruz. Helen’e de karşı değiliz. Hepimiz bu dünyanın insanıyız. Hepimizin bir geçmişi var, lakin herkes de yerini bilsin. Yani ben bıraktım diye sen de doldurma orayı. Orada bir anlaşalım daima birlikte. Bu bahiste da çok gayretlerimiz oluyor. Çok hoş sonuçlar aldık. Artık milletlerarası sempozyumlarda Anadolu’nun lafı daha çok geçiyor.
Biz bu toprakların bedellerine her manada sahip çıkılmasını istiyoruz. Ve çocuklarımızın bilhassa bunları bilip bu pahalara sahip çıkmasını istiyoruz. Ki buraya her sene binlerce çocuk geliyor Kent Kurulu üzerinden.
-At başlı tekneniz var bir de…
O, Fenike Teknesi. 2019 Kasım ayında bitirdik. Fenikeler İspanya’da çok bilinen bir uygarlık. Çok tüccarlar. Çok denizciler. 2020 baharında İspanya’ya gidecektik onunla. Pandemi başladı 2020’nin Martında biliyorsunuz. O seyahati yapamadık. Hijyen çok güç bu teknelerde. Lakin İzmir Körfezi’nde çok hoş deneme seferlerimizi yaptık. ZDF’yle çok hoş bir belgesel çektik Truva diye. Lakin yeniden o seyahati yapacağız.
-Kiklad teknesini ilkel aletlerle nasıl yaptınız?
Eskiden tekneler nasıl yapılıyordu sorusunun yanıtını ararken, bronz el aletleri, küçük el matkapları yapıp, bunları da projelerimizi yaparken kullanıp deniyoruz. Kiklad teknesini de bu türlü yaptık. Büsbütün dikişli tekne bunlar. Bir delik, 4 dakikada deliniyor. Ve 4 bin delik falan var üzerinde. Nasıl bir sabır, nasıl bir süreç. Ucu bronz el matkabıyla çevire çevire deliyor. Bütün bunları bu aletlerle deneyledik.
Bunların sonuçlarını sempozyumlarda sunuyoruz. Küçük makaleler yazıyoruz. Bizi davet ettikleri bütün milletlerarası sempozyumlara gidiyoruz. Konferanslar veriyoruz. Mesela üniversiteler çağırıyor, gidiyoruz, anlatıyoruz bütün bu bilgilerimizi. Her şeyimizi, bütün fotoğraflarımızı, bütün bilgilerimizi herkesle paylaşıyoruz. Hiçbir şeyi saklamıyoruz. Herkes bilsin, öğrensin diye ki ne kadar bilirse herkes o kadar sahip çıkar diye düşünüyoruz. Bu türlü çalışıyoruz.
-Çıpanın gelişimi
Gemiler demir çağından evvel nasıl denizde nasıl sabitleniyordu? Bunu merak ettik. Taşa ipi bağlamış, atmış, çözülüyor, tutmuyor natürel. Sonra delmiş taşı, ipi oraya bağlamış. O da çözülmüş. Çubuklar koymuş tutunsun diye, demir çağına gelene kadar, o tırnaklı, ağır gerece gelene kadar neler yapmış insan? Olağanüstü bir gelişim görüyorsunuz orada. Oxford Üniversitesi ile yaptık bu projeyi.
Antik periyotta gemilere yükler nasıl yükleniyordu, nasıl boşaltılıyordu? Evvelce beşerler suyun altına nasıl dalıyorlardı? Dalış çanları yaptık. Marinaya gidiyorsunuz bir tane küçük bot gelip sizi çekiyor ya mesela evvelden Roma limanlarında palamar botları varmış. Onlar şu ardımızdaki küçük sandallar. Hepsini yaptık. Uluburun’un bir kopyasını Kaş’ta batırıp, anforalarını, ignotlarını su altına yerleştirdik. Dünyanın birinci sualtı arkeoparkını yarattık. Sualtı kazılarında tecrübe kazanmak isteyenler için düzgün bir çalışma alanı oldu. Mordoğan’da da sualtı arkeoparkı yaptık.
-Yaz kış bu türlü çadırda mı çalışıyorsunuz?
Evet, deniz kenarı çok da güç lakin burası 1. dereceden sit alanı. Fazla bir şey yapamıyoruz burada. Çadırımız üç kez uçtu fırtınadan. Artık Urla Belediyemiz bize çok hoş bir yer verdi. Türkiye Sualtı Arkeoloji Vakfı ve Koç Vakfı ile bizden sonraya da kalacak bir denizcilik merkezi kuruyoruz. Orada çok hoş atölyeler yapacağız, çocuklar antik periyot seramikleri yapacaklar. Denizcilik müzikleri öğrenecekler.
Sinema salonları yapacağız, tarihi sinemalar göstereceğiz. Bizim de çok belgeselimiz var. Z.D. Geography’den tutun, National Geography’ye, ARTE’ye, 10-12 tane belgeselimiz var. Onları orada oynatacağız.
Berrin Tuncel Birer
