Sırrı Süreyya Başkan hayatını kaybetti. Sevenlerine, dostlarına, yol arkadaşlarına ve bu ülkedeki barış umuduna başsağlığı dilemekle başlamak gerek.
Önder’in hayatı sade lakin katmanlı olarak tanım edilebilir tahminen. Bazılarınca yer yer çelişkili ancak tutarlı… Halkın içinden, birebir vakitte siyasetin merkezinde… Herkesin tek bir tanımlamaya sığdırabileceği biri değildi. Sınıfsal belleğini kaybetmeden kürsülere çıkan nadir figürlerden biriydi.
Türkmen’di. Fakat birçok kişi onu Kürt zannetti. O ise bu topraklarda kendini “Türkiyeli” olarak konumladı. Etnik kimliklerin, ideolojik kalıpların ötesinde bir lisanla konuşmaya çalıştı. Barış süreci üzere dikenli bir yolda, kendi üslubunca yürüdü ve o denli ya da bu türlü önemli bir emek verdi. Herkesin onayladığı değil tahminen lakin birden fazla şahsa bir halde dokunan cümleler kurmayı başardı.
Kamyon şoförlüğünden sinema senaristliğine, lastik tamirciliğinden Ankara Siyasal Bilgiler Fakültesi’ne, oradan cezaevi koğuşlarına, meclis kürsüsüne uzanan bir yaşam… Hayatın birçok yerinde izi olan, birçok beşerde iz bırakan bir kişi. Entelektüel desen entelektüel, halk adamı desen halk adamı…
Meclise getirdiği mizah ve nükte lisanı, kimilerine nazaran hafif, kimilerine nazaran iyileştiriciydi. Lakin herkesin kabul ettiği bir gerçek vardı: Sırrı Süreyya, o önemli ve donuk meclis atmosferinde farklı bir tınıydı. Onu sevmek zorunda değildiniz; ancak yokluğunu fark etmemek de kolay değil artık.
Vasiyeti üzerine cenaze namazını İhsan Eliaçık kıldırdı. Bu tercih bile onun fikir dünyasına dair ipuçları taşıyor. Biçimlerden çok içeriklerle ilgilenen, inancı özgürlükle birlikte düşünen bir bakışın izlerini… Bir türküyle uğurlandı: Allı Turnam. Kızı dinletti… Bir kız çocuğunun babasına ettiği en acı veda… Bir halk türküsüyle uğurlanmak, gürültüsüz ve gerçek.
“Bütün dünya dedikleri bir kefen alıp gitmek değil midir?” demişti. Tahminen hakikaten de o kadardı. Lakin o sade cümlelerin akabinde kalan tesir, çok daha fazlası oldu…
Nurlar içinde yatsın.
***
Sırrı Süreyya Önder’in cenazesinde Özgür Özel’e atılan sarsıcı yumruk olayında saldırganın kimliği daha da sarsıcıydı; iki çocuğunu öldürmüş bir adam. 2004’te mahkûm olmuş, 2020’de afla hür kalmış. İki evladı öldürmenin karşılığı olan 16 yılın akabinde tekrar ortamıza karışmış!
Bu olay yalnızca bir kişinin “öfkesiyle” açıklanamaz. Ceza infaz nizamı, pek çok noktada şiddeti tanımıyor; onun nasıl hal değiştirdiğini, nasıl maskelendiğini göremiyor. Şiddeti rehabilite etmek yerine salıveriyor. Özgür bireyin değil, “potansiyel failin” güvenliğini temel alıyor.
Aynı sistemde, gençler sırf slogan attıkları için aylarca içeride tutulabiliyor. Yani bu ülkede kelam, şiddetten daha büyük kabahat üzere muamele görüyor. İşte burada da akıl tutulması başlıyor.
Bu beşerler nasıl salınıyor? Kim karar veriyor? Hangi ruhsal değerlendirmeden geçiyorlar? Toplumla tekrar temas kurmaya uygunlar mı?
Af kanunları gece yarıları hazırlanıyor, torbaların içine katiller, tecavüzcüler, gaspçılar karışıyor. Toplumu koruyacak refleksler, siyasi konjonktürün alt başlıklarına dönüşüyor.
Toplum, yanından bile geçmemesi gereken beşerlerle tıpkı hayatı paylaşmak zorunda kalıyor ve kendini koruyamayan bir adaletin yükünü sırtlanıyor.
YUMRUĞUN GÖLGESİ
Saldırgan, 105 dakika boyunca merasim alanında dolaşıyor. Yalnızca muhafazalar değil, partinin önde gelen isimleri de orada: küme başkanvekilleri, genel lider yardımcıları… Ancak kimse bir şey hissetmiyor. Kimi şeyler yalnızca gözle değil, sezgiyle anlaşılır. Bilhassa bu coğrafyada.
Siyasette görünmek kıymetlidir. Lakin bazen o denli anlar olur ki, görünmekle korumak ortasında bir seçim yapılması gerekir. Fotoğrafın önüne geçmek mi, tehlikenin önüne geçmek mi? Bu sorunun cevabı, yalnızca bir refleksin değil, bir kültürün işaretidir.
Bu coğrafyada siyasetçi tehdit altında yaşamayı göze alarak yola çıkar. Hele ki ana muhalefet lideriyseniz… Hele ki toplumun hudut uçlarına dokunan bir dönemdeyseniz… Elbette her şeyi öngörmek mümkün değildir. Lakin kendinizi müdafaayı ciddiye almak, yalnızca ferdi bir güvenlik sıkıntısı değil; temsil ettiğiniz kitlenin güvenlik talebine duyduğunuz hürmettir birebir vakitte.
Bazen bir yumruk, yalnızca bir elin değil, bir zihniyetin boşluğuna denk gelir. Kimi anlar vardır ki, bir refleksin eksikliği yalnızca şahsî değil, yapısal bir zayıflığı ele verir. Bir önderin etrafındaki dikkat dağınıklığı, toplumun gözündeki itimadı de zedeler. Bu topraklar, kendini ilişkin hissettiği insanı tanımakta gecikmez. Aradığı şey yalnızca siyaset değil, birebir vakitte sezgi, cüret, sahiciliktir. Beyefendilik elbette pahalıdır; lakin şayet bir yumrukla sınanıyorsa, o vakit sırf zarafetin değil, dikkatin, öngörünün ve duruşun da sorgulanması gerekir. Zira bazen eksik olan tek şey bir bakış, bir sezgi, bir adım ötede durabilme hâlidir.
***
Saldırının akabinde Özgür Özel’in yaptığı açıklama, kullandığı lisan, tonu, krizi soğutma ve dengeyi müdafaa eforu bir yandan olumlu olarak değerlendirilirken bir yandan da doğal olarak eleştirildi.
Özel’in terörsüz Türkiye’yi sağduyulu bir biçimde vurgulaması “oyuna gelmemek” olarak yorumlandı ve genel olarak CHP’nin yeni periyotta daha devlet sorumluluğu taşıyan bir çizgiye hakikat ilerlediğinin göstergesi olarak değerlendirildi.
(İmamoğlu’nun tüm bu tabloyu izlerken ne hissettiği bilinmez ancak şu bir gerçektir ki siyasette boşluk uzun mühlet boş kalmaz. Bazen rüzgârın bıraktığı kumlar, o boşluğu şekillendirir. Özgür Özel, tahminen de o şekillenmenin tam ortasında yürüyordur artık.
Ama her yolun kendine ilişkin taşları vardır. Kimi taş döşenirken çatırdar, kimi taş ise altında öteki çatışmaları saklar. CHP için önümüzdeki periyodun yalnızca bir yükseliş değil, birebir vakitte bir iç sorgulama devri olacağı da açık. Değişim yalnızca tarafla ilgili değil; onun nasıl yapıldığıyla da ilgilidir.)
Diğer taraftan, Cumhurbaşkanından gelen geçmiş olsun telefonunun akabinde, daha evvel kullandığı “daha kaç kişi telef olacak” sözünün, Özgür Özel tarafından geri çekilmiş olarak kabul edilmesi, yadırgandı… Öylesine ağır ve aşağılayıcı bir tabirin bu kadar kolay geçiştirilmesi haliyle sorgulandı.
Siyasette düzgün niyet elbette değerlidir; lakin birtakım yaraların pansumanı, görmezden gelinmekle değil, ismini koymakla mümkün olur. Kelamların tartısı ile gösterilen anlayış ortasındaki uçurum, ister istemez hafızalarda soru işaretleri bırakır. Zira siyasette her söz sırf bugünü değil, yarının tabanı de şekillendirir. Hele ki o söz, bir başkanın canına yönelik tehdidin gölgesinde asılı kalıyorsa…
Sonrasında ise Özgür Özel saldırıyı, sadece kendi şahsına değil, “hepimize yazılmış açık bir mektup” olarak okuduğunu lisana getiriyor. Karşılığını ise Beyazıt’ta, Van’da, İzmir’de, meydanlarda vereceğini söylüyor. Bu da bir cins dirençtir; fiziki hücuma siyasal varlıkla cevap vermek…
Ancak burada bir çelişki kokusu yükseliyor. Bir yandan “telef”i unutalım deniyor, öte yandan yanıtımız meydanlarda verilecek deniyor…
Hafıza silinmiyorsa, yanıt tam olarak nereye yazılıyor, insan merak ediyor…
Özgür Özel’in hali, bir adım ileri, iki adım geri üzere okunuyor. Güya “telef” çıkışına gösterilen reaksiyon büyüyünce, bu sefer “cevabı meydanlarda vereceğiz” diyerek makas değiştiriliyor.
Siyasette esneklik elbette değerlidir; fakat esneklik ile eğilmek ortasındaki çizgi, bazen dışarıdan daha net görünür. CHP, bu ülkenin kurucu partisidir; bu mirası omuzlamak da telaffuzda ve duruşta bir ortada tutarlılık ister.
Kılıçdaroğlu’nun Çubuk’ta yaşadığı linç teşebbüsünden sonra ne bir geçmiş olsun bildirisi gelmişti, ne de bir arama… (Zaten bu cins bildirilerin muhatabı lakin olağanlaşma ve yumuşama kurgusuyla kırılganlaştırılmış figürlere olabilirdi, o denli de oldu.) Her şeye karşın Kılıçdaroğlu geri adım atmamış, itidalli çaba çizgisini sonuna kadar sürdürmüştü.
CHP sırf bir siyasal tertip değil; prensipleri olan, onurla şekillenmiş bir siyasal hafızadır. O hafızanın yükünü taşımak da, onu eğip bükmeden sahiplenmeyi gerektirir.
***
Özgür Özel son olarak, hücumla ilgili kontakların tüm taraflarıyla ortaya çıkarılması gerektiğini söylüyor ve bu sorumluluğun hükümete ilişkin olduğunu vurguluyor. Elinde polis, jandarma, istihbarat olanın iktidar olduğunu hatırlatıyor, bu nedenle kamuoyunu aydınlatma yükümlülüğünün de onlara düştüğünü söz ediyor. Bu olayın, “hükümetin, iktidarın sırtına yük olmaması için” tesirli bir araştırma yapılması gerektiğini” vurguluyor…
Ancak bu kelamlar, mevcut iktidar pratiğini bilen birçok şahsa fazla optimist geliyor… Hukukun değil, algının konuştuğu bir sistemde; bu türlü bir davet, sonuç üretmek şöyle dursun, fazla saf bir uygun niyet beyanı olmaktan öteye geçemiyor.
Çünkü siyaset artık fizikî değil, sembolik darbelerle yürüyor. Bu düzlemde asıl sorun, kurbanı korumak değil; onu değersizleştirmek…
İşte tam da bu yüzden, bazen en büyük tehlike, hâlâ bir yanıt alınabileceğini sanmak oluyor…
***
CHP tarihinde yumruk, yalnızca fizikî bir temas değil; siyasi bir işarettir. Kimi vakit bir sonun, kimi vakit bir dönüşümün habercisi.
2019 seçimlerinin akabinde Çubuk’ta bir şehit cenazesinde, seçimlerden muvaffakiyetle çıkmış bir genel lider; Kemal Kılıçdaroğlu hedefteydi. Osman Sarıgün isminde bir adam tarafından, kalabalık bir güruhun ortasında yumruklanmıştı. Linç teşebbüsü ve akabinde gelen “yakın o evi” nidaları… Hepsi yaşandı. Kılıçdaroğlu o gün neredeyse canından edilecekti. Hatalılar cezasızlıkla ödüllendirildi ve yumruk atan elleri öpüldü… İnekçi Osman Sarıgün ismi hafızalarda bu tarafıyla kaldı: bir şiddet hareketinin içinden kahramanlaştırılarak çıkan biri olarak. Ne acı.
O gün, olayın tartısını kavramak yerine, “Orada ne işi vardı?” diyen bir siyasi refleks vardı çünkü…
Bugün Özgür Özel olayı Kılıçdaroğlu’nun canına kast edilen o linç teşebbüsüyle karşılaştırılamaz tahminen fakat şiddet lisanı tıpkı. Ortada geçen yıllar boyunca şiddet lisanı daha da olağanlaştı tahminen. Bugünkü hücumun yerini oluşturan iklimin bir modülü.
Bazen bir ülkede şiddet, yalnızca el değiştirerek devam eder. Yumruğun tarafı kadar, yankısı da tarihe yazılır.
SEMBOLÜN GÜCÜ
Koskoca bir partinin karizması, yalnızca bir yumrukla değil, o yumruğa giden lisan yoluyla da zedeleniyor. Cumhurbaşkanı’nın “daha kaç kişi telef olacak” kelamını hatırlayanlar için bu atak tesadüf üzere durmuyor elbette. Direkt bir buyruk yoktur tahminen ancak siyasetin lisanı, bazen talimat vermeden de harekete geçirir kimilerini. Söylenmemiş cümlelerin bile sokağa çevirisi yapılır bu ülkede.
Bugün Türkiye’de ana muhalefet partisi komple, ana muhalefet partisi başkanı de fiilen tehdit altında. Yumruk yiyebiliyor, hatta tutuklanabilirliği dahi gündeme gelebiliyor. Bu tablo, sırf siyasi atmosferin değil, toplumsal iklimin de bir göstergesi.
Planlı ya da plansız, fakat bu topraklarda art planda bir zihin daima çalışıyor. Derin devlet teorilerine gerek yok; sokaktaki öfkeyi organize edecek kadar “yetişmiş” bir kitle aslında var. Bilgisiz, hırçın, cürümle iç içe… Üsttekilerin şiddet lisanından güç alan…
Bu ülkede bazen en tehlikeli plan, plan yapmamaktır. Zira bu toprakların refleksi zati otomatik çalışıyor.
***
Siyaset artık fikirlerle olduğundan tahminen de daha çok sembollerle yapılıyor. Bazen o sembollerin en çarpıcısı, kameralara yakalanan bir yumruk olabiliyor.
Özgür Özel’e atılan yumruk, farklı bakış açılarına nazaran farklı manalara bürünüyor. Demokratik bir zihniyetten bakıldığında, bu çeşit taarruzlar bir siyasetçiyi daha bedelli, daha göze alınmış bir figür haline getirir.
Ama otoriter refleksle bakanlar için bu bir güç kaybıdır. Bir itibar çizilmesi, bir karizma erozyonu…
Sokak kültüründe “alnının ortasına yumruk yemek” değersizleştirmenin en kaba fakat en görünür biçimidir. “Telef edilmek” dediğimiz şey, bazen tek bir hareketle, tek bir imgeyle gerçekleşir aslında. Bu kültürel kodlarla birleştiğinde, sembolün siyasetteki tesiri çok daha güçlü olur.
Bu nedenle, Özgür Özel’in yediği yumruk yalnızca ferdî değil; politik manada da bir darbedir. Karizmayı zedeleyen, seçilebilirliğe gölge düşüren, hatta insanlara “bu adama bunu yapabiliyorlarsa, bize neler yaparlar” dedirten bir tesir yaratır. Kaygının yayılması, geri çekilmenin meşrulaşması… İşte bu, birtakım çevreler için epeyce kullanışlıdır.
TOPLUMSAL TEDİRGİNLİK DİZ BOYU
Sokaklar artık yalnızca kalabalık değil; huzursuz. Beşerler sabah konutundan çıkarken sırf trafikle, geç kalma telaşıyla değil, rastgele bir cinnetle de karşılaşabileceğini hesap ediyor. Özgür
Özel’e saldıran kişi istisna değil; onun üzere binlercesiyle tıpkı metrobüsü, birebir sokakları, aynı apartmanı paylaşıyoruz. Sorgulanması gereken, bu şahısların ortamızda olması değil, bizden biri üzere yaşıyor olmaları.
Siyasetin giderek sertleşen lisanı, birtakım ruhları ateşe hazır hale getiriyor. Kaybedecek şeyi olmayan, bir adım sonrasını düşünmeyen, öfke ve nefretle beslenen bu bireyler, sırf ferdi öfkenin değil, kolektif bir tahribatın sonucu. Planlı ya da değil… Fakat ortada bir hazırlık, bir uygun yer, bir provoke edilebilirlik hali, kullanılma potansiyeli olduğu açık.
Saldırganın kendine “Osmanlı çocuğu” demesi boşuna değil; bu tıp figürler birçok vakit kendi akıllarının değil, işaret parmaklarının yönlendirmesiyle hareket eder. Bu şahıslar aparat üzeredir; bir fikrin değil, bir atmosferin eseri. Kimi vakit şuurlu bir tedrisattan geçerler, kimi vakit sadece o havayı solumaları kâfi. Bu yüzden sıkıntı sırf bir bireyin suça meyli değil; onu harekete geçiren karanlık kodların, taban bulan nefretin ve göz yumulmuş hazırlığın sorunudur.
***
Toplumda kabahatin niteliği değişiyor, formu ağırlaşıyor. Ruhsal şiddet, sembolik cürümler, organize eylemler… Kabahat yalnızca şiddetle değil, manayla da işleniyor artık.
Belki de en korkutucu olanı şu: Beşerler artık hukukun cezasına güvenmiyor. Bir mahkumun, hak ettiği cezayı almadığını düşündüğü için bir diğer mahkumu infaz etmesi, adalete duyulan inancın ne hale geldiğini tek başına bile anlatmaya yetiyor. Hukuk işlemiyor değil; ancak inandırıcılığını yitirmiş bir halde işliyor.
Toplumda tahammül duygusu da giderek siliniyor. Karşı görüş artık düşmanlık sayılıyor. Farklı bir fikre sahip olmak, hain yaftasıyla cezalandırılıyor ve bu türlü bir ortamda bataklık sinekleri de durumdan görev çıkartıyor: Saldırıyor, yumruk atıyor, tehdit ediyor. Karanlıkla muahedesi olmayan beşerler bile, o karanlık tarafından görünmez bir formda kullanılıyor.
Unutmamak gerekir ki bu sadece tek bir partinin, bir ideolojinin sıkıntısı de değil. Ayyüce Türkeş Taş’a, babasının mezarı başında yapılan akın da gösteriyor ki, bu atmosfer hepimizi sarıyor. Kime ne vakit, nerede, hangi münasebetle “vazife çıkarılacağı” artık kestirilemiyor. En büyük tehlike, tam da burada başlıyor.
DARAĞACINDA DİK DURAN 3 FİDAN
6 Mayıs, darağacında boyun eğmeyenlerin günüydü… Matem günü.
Üç genç, bir halkın özgürlük dileğini sırtlayarak yürüdü vefata; ipi boyunlarına değil, tarihin vicdanına geçirdiler.
Onlar düşmedi aslında.
Düşen, adaletin terazisi, düşen, milletin hafızasıydı.
Belki de hâlâ: Onların inançları kadar berrak, idamları kadar karanlık bir ülkenin gölgesinde yaşıyoruz.
Onurları onurumuzdur.
Yavuz Top’a Veda
Ne çok insanı uğurladık son vakitlerde.
Yavuz Top da gitti. Türkiye’de birinci sefer çoksesli halk müziği denemelerini başlatan kişiydi. Halk müziğinin sesi değil sırf; belleğiydi. Bağlamasıyla, kelamlarıyla, direnişin en şık biçimiydi.
O da gitti… Ancak ezgisi kaldı; suskunlukta bile duyulan bir sitem üzere.
Sadık ÇELİK
sadikcelik.gorus@gmail.com
