Soner Yalçın’a itirazım var: Neoliberalizmin çöküşü mü, hayal görmeyelim

Ekin Dağdelen’in yazısı şöyle:

Soner Yalçın, PKK’nın feshi üzerine kaleme aldığı yazısında dikkat cazibeli bir cümle kurdu: “Neoliberalizm artık durağanlık evresinde, yakında çökecek.”

Üstelik bu yargıyı Kondratyev’in döngüsel iktisat teorisiyle destekledi.

İlk bakışta çarpıcı. Ne hoş. Solun sevdiği cinsten büyük laflar: Devir bitti, çağ kapandı, sistem çöktü. Neoliberalizm artık son nefesini veriyor muymuş? Keşke o denli olsa. Ancak maalesef bu mezar taşı çok erken dikiliyor. Biraz durup düşününce sorun o kadar da kolay değil. Zira ortada “çöküş” değil, tahminen de yalnızca “Biçim değiştirme” var.

BİR İDEOLOJİNİN KOLAY ÖLMEDİĞİ GERÇEĞİ

1980’den beri dünyanın başına bela olan neoliberalizm, yalnızca bir ekonomik model değil, bir zihin biçimidir. İnsanların davranışlarından devletlerin işleyişine kadar her şeyi dönüştüren bir program. Artık kimileri, kapitalizmin her krizinde yaptığı üzere, “bu sefer tamam” demeye başladı. 2008’de dediler, pandemiyle tekrar söylediler, artık tekrar sahnedeler.

2008 global finans krizi, neoliberalizmin sorgulandığı birinci büyük eşikti. O periyot birçok kişi sistemin “çöktüğünü” ilan etti. Ancak sonra ne oldu? Devasa kurtarma paketleriyle birebir sistem tekrar yapılandırıldı. Krizi yaratan finans kurumları, kamu kaynaklarıyla kurtarıldı. Yani sistem, kendi krizini kendi araçlarıyla aşmayı başardı. Kapitalizmin her krizini “son”zannetmek, 20. Yüzyıl solunun en büyük illüzyonlarından biri olmadı mı?

Gelin görün ki: Sistem çökmek şöyle dursun, sizi tekrar kodluyor. Bu kere algoritmalarla, bilgi merkezleriyle, nezaret teknolojileriyle… Evvelden “pazar kutsaldır” diyordu, artık “veri her şeydir” diyor. Evvelden özelleştiriyordu, artık devletle iç içe geçip şirketleri dokunulmazlaştırıyor. Bu bir vefat değil, mutasyon.

YENİ BİÇİMİ: OTORİTER NEOLİBERALİZM

Bugün yaşadığımız neoliberalizm, Margaret Thatcher’ınkine hiç benzemiyor. Bu sefer demokrasiye hiç tahammülü yok. Seçim var fakat seçenek yok. Protesto hakkı var lakin duvar üzere “güvenlik devleti” önünde. Hindistan, Rusya, Türkiye, Macaristan üzere ülkelerde piyasa iktisadıyla polis rejimi nasıl iç içe geçti gördük. Bu, gömülen bir sistem değil; tanka binen bir neoliberalizm.

“Devlet küçülecek” dediler, artık en büyük ihale dağıtıcısı devlet. “Birey özgürleşecek” dediler, artık en mahrem bilgilerimizi şirketlerle paylaşan da tekrar devlet. Çöküş mü bu? Yoksa yeni bir mutabakat mı?
Hindistan’dan Macaristan’a, Türkiye’den Brezilya’ya kadar birçok ülkede otoriter iktidarlar, neoliberal iktisat siyasetlerini otoriter devlet aygıtlarıyla birleştirerek uyguluyor. Bu da bize şunu söylüyor: neoliberalizm çökmüyor, öbür bir forma evriliyor.

Üstelik büyük teknoloji şirketlerinin gücüne, dijital iktisadın merkeziyetçiliğine, platform kapitalizminin işleyişine baktığınızda klasik devlet-piyasa ayrımı bile flu hale geliyor. Bugünün neoliberalizmi, artık yalnızca “devletin geri çekilmesi” değil; devletin ve şirketin iç içe geçmesi, “veri” üzerinden kurulan yeni bir iktidar biçimini temsil ediyor.

SOL TEKRAR TIPKI HATADA

Sol entelektüel üretim, hâlâ kimlik siyasetinin dar koridorlarında dolanıyor. Sınıfı unutmuş, ekonomiyi liberalizme teslim etmiş, sendikal hareketi mezara gömmüş. Artık bu haldeyken kalkıp neoliberalizmin çöktüğünü ilan etmek, galibiyetini hayal ettiğin bir maça daha çıkmadan hükmen kazandığını sanmak üzere.

Soner yalçın yazısında haklı olarak türkiye solunun bu dönüşüme entelektüel olarak hazır olmadığını söylüyor. Fakat neoliberalizmin çöküşünü ilan etmektense, bu yeni biçimini anlamak daha öncelikli. Çünkü solun tarih boyunca en çok kusur yaptığı yer tam da burasıydı: kapitalizmi her krizde öldü sanmak.

Oysa problem, onun daima “yeniden doğabilme” kapasitesi. Bugün yaşadığımız şey tahminen de yeni bir neoliberal onarım süreci. Farkı şu: bu sefer işin içinde dijital denetim, algoritmik idare, iklim krizi mazeretiyle yapılan yeni özelleştirmeler ve sınıfsal kutuplaşmanın teknolojik derinleşmesi var.

KONDRATYEV DALGALARI

Kondratyev döngüsü, hoş. Herkesin ortada bir başvurduğu iktisat tarihi metaforu. Fakat tarihin matematikle çalıştığını sanmak, devrimci fikre yapılacak en büyük kötülük. Kapitalizm, saat üzere işler mi? Beş yılda kriz, elli yılda çöküş mü? Bu türlü bir mutlaklık varsa neden 2008’in akabinde hala Jeff

BEZOS, ELON MUSK VE ŞİRKETLERİ REKOR KIRIYOR

Bu döngüsel anlatılar, gerçek sınıf uğraşını gizliyor. Zira kapitalizm yalnızca ekonomik değil, kültürel, ideolojik ve teknolojik bir sistemdir. Ve o alanlarda hala tek alternatifin bile ismi konmuş değil.

SONUÇ: MEZARLIKTA ZAFER ÇEŞİDİ ATMAK

Neoliberalizm çökmedi. Yalnızca siz onu eski formuyla görmekte ısrar ediyorsunuz. Meğer o artık devlete sızdı, dijital altyapıya gömüldü, gündelik hayatınıza kodlandı. Sizi işverenlere değil, uygulamalara bağımlı kıldı. Ve siz hâlâ “sistem çöktü” diye yazı yazıyorsunuz.

Neoliberalizmin vefat ilanını yazmak kolay, lakin biz asıl mezar taşı yazılırken tabutun boş olduğunu tekraren gördük. Tahminen de asıl sorumuz şu olmalı: neoliberalizm çöküyor mu, yoksa öbür bir maske takarak karşımıza tekrar mi çıkıyor?

Ama tabi benim yanıtım bu bir çöküş değil, neoliberalizmin üçüncü perdesi. Alkışlayanlar hâlâ çoğunlukta. Bizse, mezarlıkta zafer tipi atmak yerine, evvel hakikaten neyle savaştığımızı öğrenmek zorundayız.

Ekin Dağdelen