CHP Niğde Milletvekili ve Tarım, Orman ve Köyişleri Kurulu Üyesi Ömer Fethi Gürer, 2025 Nisan’ında yaşanan don felaketinde, meteorolojik kayıtların tutulmaya başladığı tarihten itibaren en soğuk Nisan ayının yaşandığına dikkat çekti. Gürer “Özellikle 10-15 Nisan ortasında, yalnızca 2,5 saat içinde sıcaklık 10 derece birden düştü. Bu ani don olayı 36 ili değerli ölçüde etkiledi, 61 vilayette de ziyanlara yol açtı. İklim değişikliği ile ani don, dolu, sel, kuraklık, ani ısı yükselmeleri ve farklı zararlılar, hastalıklarla tarım kısmı problemli ve sıkıntı süreçler yaşamaya devam edecektir. Bu nedenle tarım çok boyutlu geleceği planlanmalıdır” dedi.
“ELMA ÜRETİMİNDE DEVASA KAYIPLAR”
Farklı eserlerin dondan önemli etkilenerek ziyan gördüğünü belirten Ömer Fethi Gürer şunları söyledi:
“Örnek olarak Niğde’de 600 bin tonluk elma üretiminin yüzde 95’i, yani yaklaşık 570 bin tonu, don nedeniyle kaybedildi. Bu da yaklaşık 205 milyon dolarlık bir ekonomik ziyana karşılık geliyor. Üstelik 150 bin tonluk elma ihracatı da bu kayıptan etkilendi. Bu durum, ihracat gelirimizi olumsuz etkiledi. Ülke genelinde ise 4,5 milyon ton elma üretimimizin bu yıl yüzde 38,7 oranında eser kaybı olacağı TÜİK tarafından öngörüldü. Burada kayıtlı bahçeler üzerinden oluşan kayıp belirlendi. Bağ ve bahçelerde ise ÇKS dışı eser kayıpları ile bu oran daha yüksek gerçekleşecektir.”
“KAYISIDA YÜZDE 65 KAYIP”
Gürer, Niğde’de zirai donun yurt dışına da gönderilen Ulukışla ilçesi Bolkar Dağları eteklerindeki kiraz ağaçlarını etkilediğini söyledi. Gürer “Kirazda ülke genelinde TÜİK datalarına nazaran yüzde 55,7 oranında eser kaybı öngörüldü. Kayısıda ülke kayıp oranı yüzde 65,1, şeftalide yüzde 32, Antep fıstığında yüzde 54,6, fındıkta yüzde 27,4, üzümde yüzde 18,6, cevizde yüzde 27,7 ve limonda yüzde 20,9 üzere oranlarda eser kaybı beklenmektedir. Öteki eserlerle bu kayıpların varlığı ile sorunun çok boyutlu olduğu görülmelidir” diye konuştu.
“TARIM EKOSİSTEMİ VE İSTİHDAM KRİZİNE DİKKAT”
Gürer “Zirai don tesirinin yalnız Niğde ölçeğinde dahi büyük kayıplar yaratacağı görülmektedir” diyerek şunları anlattı:
“Niğde’de yalnız elma üretiminde 100 büyük işletmemizde 6 bin kişi istihdam ediliyor. Don nedeniyle işsiz kalma riskiyle karşı karşıyalar. Her yıl 16 bine ulaşan tarım personeli, elma bahçelerinde hasat öncesi, hasat süreci, soğuk hava deposunda ihracat için eser paketlemede çalışıyorlar. Ülke genelinde on binlerce mevsimlik emekçi, hasat sürecinde eser kaybı ile iş kaybı yaşayacak ve ihracat ile yurt dışı pazarı etkilenecek. Zirai ilaç, gübre, mazot, sulama ve nakliye kesimleri üzere tarımın yan kolları da büyük bir çöküş tehlikesiyle karşı karşıya. Tüketici, stok eserlerin bitmesi ile fiyat artışlarından etkilenecek ve ithalat gelse de fiyatların dengelenmesi sorun yaratacak.
“ŞEFTALİ, ERİK ‘YOK’ DENECEK BOYUTTA”
Niğde, Türkiye’nin en kıymetli elma ve kiraz üretim merkezlerinden biridir. Vilayetimizde yaklaşık 250 bin dekar alanda elma bahçeleri bulunmakta ve yıllık ortalama 600 bin ton üretim yapılmaktadır. Zirai don tesiri ile 570 bin ton üretim kaybı öngörülüyor. Elma üretiminde, Türkiye’nin toplam elma üretiminin yaklaşık yüzde 12,6’sını oluşturuyor. Misket elma ağacında birinci sıradadır. Değerli bir ihracat merkezidir. Elma üzere kirazda da büyük bir kayıp vardır. Ceviz ağaçlarının kısımları kurumuştur. Bahçelerde kayısı, şeftali, erik bu yıl yok denecek boyuttadır.”
ÜRETİM SÜRECİNDEKİ ÖTEKİ SORUNLAR
Gürer, yalnızca zirai donun değil, birebir vakitte yeni ortaya çıkan hastalık ve zararlılar, hasat öncesi ağaç kolunda çiçek ve eser oluşumunda dökümler, satış ve pazarlama meseleleri ile soğuk hava depolarındaki fizyolojik bozulmaların da üretimi önemli halde etkilediğini ve tarımın çok taraflı aksilikle karşı karşıya olduğuna dikkat çekti.
“SOSYAL VE RUHSAL ETKİLER”
Gürer, yılbaşında narenciye bölgesinde yaşanan don ile limonda yüzde 21 ve portakalda yüzde 12,4 kayıpların akabinde Nisan’da yaşanan donun farklı eserlerde değerli eser kayıplarına yol açtığını, insan can kaybı olmayan bir sarsıntı yaşandığını, iktidarın bu sürece kâfi müdahalede bugüne kadar bulunmadığını söyledi. Tarla bitkileri ve küçük aile tipi ÇKS olmayan bahçelerde kâfi tespitlerin dahi yapılmadığına işaret etti. “Ceviz için yüzde 27,7 oranında kayıp öngörülmesine karşın, çok sayıda ağacın don ile kuruduğunun yaratacağı sorun dahi hesaplanarak oluşan ziyanlar değerlendirilmelidir” dedi.
“SOSYAL ÇÖKÜŞ YAŞANABİLİR”
Gürer “Bu afet, kırsal bölgelerde gelir seviyesinde ani çöküş, işsizlik ve toplumsal dışlanma risklerini beraberinde getiriyor. Bayanlar ve gençler üzerinde orantısız tesirler yaratırken, ruhsal travmalar, ümitsizlik ve tükenmişlik yaşanıyor. Ayrıyeten, toplumsal dayanışma düzenekleri zayıflıyor, göç ve kırsal nüfus yapısında süratli değişim riski artıyor” diye konuştu.
“GENÇ İŞSİZLİK, İHRACAT KAYBI, KIRSALDAN KOPUŞ…”
Gürer “Üretici, eser ve gelir kaybı yanında süreksiz personellik kayıpları, sabit personellik kayıpları, istihdam kayıpları, zirai girdiler (ilaç, gübre) bayileri kayıpları ve iş daralması, kırsal gelir seviyesinde önemli düşüşler, toplumsal ve ruhsal tesirler, bayan ve genç işsizliği ile aile bütçesine olumsuz tesirler, işsizlik ve üretimsizlikle ortaya çıkacak göç ve kırsaldan kopuş, yatırımcının iklim değişimi derdi ile yatırımdan uzaklaşması, soğuk hava depoları, paketleme tesisleri ve nakliye bölümüne tesirleri ile oluşacak meseleler, ihracat kaybı ile ihracat-ithalat istikrarının bozulması, yurt dışı pazar kayıpları ile borç ödemeleri dahil çok kapsamlı meselelerin ortaya çıkacağı bir süreç oluşmuştur” dedi.
ÜRETİCİNİN TALEPLERİ NELER
Gürer, zirai don olayının yaşanıp geçmediğine işaret ederek, “Don tesirinin ağır hissedildiği bölgelerde vilayetler afet bölgesi ilan edilmemesi büyük bir eksikliktir” dedi. Gürer tahlile dair şunları anlattı:
“Çiftçilerin borçları faizsiz yahut düşük faizle en az üç yıl ertelenmeli, tekrar yapılandırılmalı ve bu hususta Meclis’e verdiğim kanun teklifi gündeme alınmalıdır. Üreticiler açısından faizsiz acil ek krediler sağlanmalıdır. Üretim ve yatırım için hibe dayanakları verilmelidir. İhracatçı işletmelere kurumsal dayanak sağlanmalıdır. Girdi maliyetleri (ilaç, gübre, tohum) için acil sübvansiyon sağlanmalıdır. Tarımda süren projeler için mühlet uzatılmalıdır. TARSİM yine yapılandırılmalıdır. Kanun teklifi de verdim.
“SOSYAL VE RUHSAL TAKVİYE PROGRAMLARI”
TARSİM’de üreticiye verilen dayanak primi artırılmalıdır. Bayan kooperatiflerine dayanaklar artırılmalıdır. İşsiz kalan tarım çalışanları kamuda süreksiz personel olarak istihdam edilmelidir. Toplumsal ve ruhsal takviye programları uygulanmaya alınmalıdır. Kırsaldan göçü önleyecek stratejiler geliştirilmelidir. İklim risklerine güçlü tarım modellerine geçiş hızlandırılmalıdır. Ziraî afetler için farklı bir bütçe oluşturulmalıdır. Don ve kuraklık için alternatif eserler geliştirilmelidir.”
Gürer: “Zirai don ile çiftçi, üretici, esnaf, personel, ihracatçı ve kırsalda aileler süreçten çok istikametli ziyan görmüştür. Yalnız meyveden ibaret bir kayıp değil, ülke iktisadını direkt etkileyecek bu afet için iktidar, başta ziyanlar olmak üzere daha tesirli biçimde sürece müdahale etmelidir” diye konuştu.
“ÇİFTÇİ YALNIZ BIRAKILMAMALI”
Gürer “Üretim sürdürülebilirliği ve tarımın geleceği için acil ve kapsamlı takviye verilmesi kaidedir. Zirai don vurup geçmedi. Tesiri ağır olacağı görülmelidir. Zirai don ile toplumsal çöküş yaşanmaması için tedbirler acil alınmalıdır” diyerek kelamlarını tamamladı.
