Amerika’nın röntgeni fena… Ticaret savaşı yapmasın da ne yapsın… ‘Hasta adam ABD’ye arttan kuşatma

Dünyanın farklı coğrafyalarında savaşlar herkesi huzursuz ediyor,

Suriye iç çatışması, Rusya-Ukrayna savaşı, Gazze işgali, İran – İsrail çatışması.

Dikkatinizi çekmiş olabilir, ABD Başkanı Trump, bunların hemen hepsinde ağzından barış yahut ateşkes lafını düşürmüyor. Kimilerinde direkt arabuluculuğa soyunuyor. Karşımızda hakikaten krizleri çözmek yahut yatıştırmak isteyen bir ABD Başkanı mı var?

Fakat birebir Trump, iş ekonomik çekişmeye geldiğinde alabildiğine saldırgan, olağanüstü şahin. Çin’e karşı daima hamle borusunu öttürüyor.

Aslına bakacak olursak burada şuurlu ve kararlı bir tercih var… ABD iktisadına, hiç alışık olunmayan bir gidişat, bir karamsarlık hakim. Enflasyon şoku sürüyor. Beklentiler üst değil uzun müddettir aşağı istikametli seyrediyor. Bu sırada da tüm mahzurlara, hatta suikast teşebbüslerine karşın Trump’ın ikinci kere koltuğa oturması… Hiçbir şey tesadüf değil. İktisat müellifi Hakan Topkurulu’nun yeni çıkan “ABD Neden Batıyor” kitabını okudum ve bu bahisle ilgili kıymetli datalarla, saptamalarla karşılaştım.

Trump’ın 2 Nisan 2025 günü Beyaz Saray’da yaptığı konuşmayı hatırlayalım. Koltuğa oturur oturmaz ülkesindeki mevcut sisteme bayrak açan Lider, ülkesinin ameliyatlık olduğunu, gümrük tarifeleriyle de bu türlü bir operasyona başladığını ilan etmişti.

BÜYÜK SIFIRLAMA

Trump’ın gözünde ABD, hasta adam!

Yalnızca onun mu… Amerika’nın en kıymetli iktisatçıları da tıpkı görüşte, birçok da Trump’tan hiç hazzetmiyor. En iyimserleri, Amerikan dolarının dünya ticaretindeki yerini bir müddet daha koruyacağı öngörüsüne sahip. Lakin bir süre daha! TIME dergisi, Ekim 2020’deki kapağında, neo-liberalimizin bittiğini ve dünya nizamının sil baştan dizayn edilmesini savunan “Büyük Sıfırlama” başlığını tercih etmişti.

Tabii bir de işin Çin istikameti var… Tarihin her periyodunda olduğu üzere, inişe geçenin yarattığı boşluğu yükselişen geçen dolduruyor.

AMERİKALI İKTİSATÇIDAN ÇİN ÖVGÜSÜ

“Çin’in endüstrileşmesi benzersizdir. Sanayi üretim tepe hükümdarının tahtan indirildiği son sefer, ABD’nin İngiltere’yi Birinci Dünya Savaşı’ndan çabucak evvel geride bırakmasıydı. ABD’nin tepeye çıkması neredeyse bir asır sürdü. Çin – ABD geçişi, yaklaşık 15 yahut 20 yıl sürdü.”

Bu kelamların sahibi Çinli değil, ABD’li bir Economist Richard Baldwin.

ABD için söyleyecek olursak;

Üretmeyen ve tüketen,

Borçlanması sürdürülebilir olmaktan çıkan,

Tahvillerine olan inanç azalan,

Doları, eskisi üzere dayatamayan… Bir Amerikalı olsam, “Heyhat nerede o eski Amerikamız!” diye bağırabilirdim.

Bir ülkenin ekonomik gücünün göstergelerinin başında, sanayi üretiminde dünyadaki hissesi geliyor. Tablodan da görüldüğü üzere, 1970’lerdeki ABD, dünya sanayi üretiminin yaklaşık yüzde 30’una sahipti.

İkinci Sıradaki Sovyetler Birliği bile, rakibinin yaklaşık 10 puan gerisindeydi.

Şimdiki tabloya nazaran, ABD, dünya sanayi üretimi sıralamasında liderliği kaptırmış durumda. Hem de birinci sıradaki Çin’in yarısı kadar, yüzde 15,87’lik bir orana sahip. Buradaki üretim sırf klasik üretimi değil, yüksek teknolojiyle, yapay zekayla yapılan endüstriyi de kapsıyor.

GÖZÜ KARA BORÇLANMA

Ve artık denetimsiz, dolu dizgin borçlanan bir ülkeden bahsediyoruz.

1950’lerde ABD’nin borçlanması yüzde 134’tü, 1980’lere gelindiğinde bu sayı yüzde 165’lere çıktı. 2023 verisine nazaran yüzde 273. Fakat kitapta da altı çizildiği üzere en riskli olanı kamu borç yükünün giderek artması. 1950’lerde ABD’nin kamu borcu oranı, yüzde 69,7 iken 2023 yılında yüzde 123’e yükseldi. Dünya sıralamasında ABD, Japonya’dan sonra ikinci sırada. Gelir masrafı karşılamayınca ne oluyor, devlet daima hem içi hem de dış borçlanmaya gidiyor. Kendisi de eski bir bankacı olan Muharrir Topkurulu, bu gözle bakarak, ABD ve Japonya’nın batık ve iflas etmiş şirket durumunda olduğunu saptıyor.

BORÇLANARAK NEREYE KADAR

Dolar üzerinde kurduğu avantajını da kullansa bile, borç çevirmenin de bir sonunun olduğu biliniyor.

Bir öteki gerçek, altından sonra en sağlam yatırım aracı olan, Amerikan tahvilleri… buradaki aktüel durum nasıl… ABD, çıkardığı tahvilleri en çok kime satıyor? Karşılık yeniden Atlantik ülkeleri… 1945’ten 2008 yılına kadar, tahviller içindeki yabancı devlet hissesi giderek arttı. Lakin 2008 krizi birçok şeyi olduğu üzere bu dengeyi de alabora etti. 5 yıl içinde bu oran yüzde 55’lerden yüzde 30’a düştü. Başka devletler, rezervlerinden Amerikan tahvillerini yavaş yavaş çıkarıyor. Çin de misal bir halde elindekilerden büyük oranda vazgeçiyor.

İKİNCİ EL TÜREV PİYASALARI

İkinci el piyasalarına bakacak olursak da durum, Washington açısından iç açıcı değil. Bu piyasalar, rastgele bir üretime bağlı olmadığı için köpürtülen bir halde ve gerçek olan üretim pahasının 10 katı büyüklükte… Öteki bir sözle hayali bir kıymet üzerinden yapılan tasarruflar kelam konusu ve bu balon giderek şişiyor. Adeta patlayacağı günü bekliyor. Tahminen de TIME’ın başlığı, birtakım milyarderlerin patlama anında sıfırlanacak olmasını da ima ediyor.

ABD NEDEN KRİZDEN ÇIKAMIYOR?

Kitabın, “ABD neden içine girdiği krizden çıkamıyor?” sorusuna verdiği en özlü karşılık şu: Üretim gücünün ABD dışına çıkması, öbür ülkelerinde de ABD inisiyatifi dışında kararlar almaya başlaması…

2008 krizi, bütün dünyada olduğu üzere, başta kapitalizmin merkezi ABD için de bir dönüm noktası…

BRICS’in (o zamanki ismi BRIC) bir yıl sonra 2009’da kurulması…

Pekin’in ihracat ve endüstride ABD’yi sollaması da bir yıl sonra, 2009’da oldu. Tesadüf olmasa gerek…

KUŞAK VE YOL GRİŞİMİ İLE NEREDEN NEREYE…

5 yıl sonra da Jenerasyon ve Yol Teşebbüsü, yani İpek Yolu projesi Çin Devlet Başkanı Şi Cinping tarafından ilan edildi. 2015’te birinci büyük yatırım dalgası başladı. Birinci bir-iki yıl, bilhassa Güneydoğu Asya, Afrika ve Orta Asya’ya yönelik altyapı projeleri ağırlıktaydı. 2017–2018 ortası 60’tan fazla ülkeye demiryolu, liman, güç ve bağlantı altyapısı yatırımları finanse edildi. 2023 sonrası ise daha az riskli, çevresel ve finansal sürdürülebilirliği olan projelere yönelim başladı. Çin artık direkt inşaat yerine yeşil güç, dijital altyapı ve yüksek teknolojiye dayalı yatırımları tercih ediyor.

KUŞATMANIN KRİTİK ATAĞI: 2024

2024 yılı Kasım ayına gelindiğinde, tıpkı cepheden ABD’yi huzursuz eden bir atılım daha geldi. Bu sefer, Çin, Güney Amerika’nın Pasifik Okyanusu tarafında Peru’da Chancay limanını inşa etti. Böylelikle ABD’yi bypass ederek Asya-Güney Amerika sınırını açtı. Hasebiyle ABD art bahçesinden kuşatılmaya başladı.

Trump, 2017 yılındaki birinci başkanlık devrinde de mevcut sistemin değişmesi gerektiğini ve Çin’e karşı Ticaret savaşına başlanması için çok lisan döktü. Trump’ın gözünü diktiği yer, Çin’in global iktisadın tahtına oturmaması için ne gerekiyorsa onu yapılmasındaydı. Birinci iş olarak da gümrükleri yükseltme yoluna gitti. 360 milyar doları aşkın Çin eserine %10–25 ortası ek vergiler getirildi. Lakin Pekin ejderhasının buna vereceği bir karşılık vardı, devalüasyon yaparak Yuan’ın bedelini düşürmek. Yaptı da… Trump’ın birinci atılımı, kısmi tesir yarattı ve istediği sonucu alamadı.

Trump’ın o tarihte gerisinde devlet, namı öbür müesses nizam takviyesi yoktu. İstediği siyasetleri tam olarak uygulayamadı. Artık ise farklı olarak daha güçlü bir formda koltuğa oturdu.

Yine birinci yaptığı icraat, gümrük duvarlarını yükseltmek oldu. Neredeyse bütün ülkelere bunu uyguladı, sonra birtakım ülkelerinkini erteledi, lakin en yüksek tarife artışının amacında tekrar Çin vardı.

ÇİN’İN KRİZDEN KAZANDIĞI DENEYİM

2008 krizinden Çin’in öğrendiği bir gerçek vardı: Başta ABD olmak üzere Batı pazarları, krizler nedeniyle yaşanacak düşüşler, kendisini vurabilir. Hasebiyle Çin, yatırımlarının bir kısımını, öbür coğrafyalara kaydırdı. Afrika kıtasına ve başka gelişmekte olan ülkelere yaptıkları bunun çarpıcı birer örneği… Çünkü bu alanlarda, alım gücünü de artıracak yatırımlar yapmak, pazarı geliştirmek kazan-kazan stratejisininin bir eseriydi. O denli ki Pekin, gelişmekte olan birtakım ülkelerin kendisine olan büyük borçlarını tek kalemde sildi. Dünyada eşi görülmemiş bir işe imza attı. Elbette kelam konusu yardımların Nesil Yol Girişimi’ne yaramayacağı söylenemez.

ÇİN’DE YENİ MODEL: İKİLİ DOLANIM SİSTEMİ

Öte yandan Çin, global krizlere karşı daha sağlam ve kendisi için de sigorta olacak bir modele geçtiğini ilan etti. Bunun ismi ikili sirkülasyon sistemi ve bu model Çin Komünist Partisi’nin kongresinde benimsendi ve resmileşti. İkili dolanım, içteki kalkınmayı, refahı en geniş biçimde artırmayı temel alarak, dış ticaretin rolünü azaltmayı hedefliyor. Böylelikle Çin, dış ticaret kadar iç ticaretin de kalitesini ve yoğunluğunu artırma maksadına kilitlendi. Çünkü ABD ve Avrupa pazarlarına olan bağlılıktan kurtulmaya hizmet edecek bir dönüşüme geçildi.

Bütün bunları anlattıktan sonra dönelim kritik soruya…

Trump’ın reçeteleri, bir mecburilik mu… hasta adam ABD bu çeşit bir ameliyatla kurtulacak mı… ABD, Çin’i dizginleyebilecek mi… ABD’yi o eski süper yıllarına döndürebilecek mi…

Olumlu yahut olumsuz mümkün sonuçlar, ikinci dünya savaşından beri devam eden Atlantik hegemonyasının bitip bitmemesini belirleyecek… Yeni bir dünya mümkün mü?

Yazarın bu soruya verdiği cevabı, okurların merakıyla kitaba bırakalım.

Osman Erbil
Odatv.com