Türkiye, sadece kendi kültürel mirasını korumakla kalmıyor, tıpkı vakitte öteki ülkelerin topraklarından yasa dışı yollarla çıkarılmış yapıtların de iadesi konusunda kararlı bir siyaset izliyor. 2010–2025 yılları ortasında yapılan çalışmalar sonucunda toplam 312 kültür varlığı, ilişkin oldukları 6 ülkeye teslim edildi. Bunun büyük bir kısmı 2019 yılından sonra gerçekleştirildi.
Kültür ve Turizm Bakanlığı koordinasyonunda yürütülen iade sürecinde, isimli ve bilimsel incelemelerin akabinde, eserler resmî merasimlerle diplomatik temsilciliklere teslim edildi. Türkiye’nin kültürel mirasa hürmet temelinde sürdürdüğü bu süreç, milletlerarası kültürel iş birliklerinin somut bir örneği olarak dikkat çekiyor.
‘BİZİM İÇİN KOZMİK BİR MESELE’
Yeni Şafak’a konuşan Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü Kaçakçılıkla Mücadele Dairesi Başkanı Zeynep Boz, kültür varlıklarına tek taraflı sahip çıkılmadığını tabir ederek şunları söyledi: “Tabii ki bir yapıtı kendi ülkenize iade aldığınızda ulusal bir duygusu kesinlikle var. Bununla bir arada bu bizim için üniversal bir problem. Türkiye bir pazar ülke değil. O yüzden aldığımız yapıtla verdiğimiz eser sayısının birebir olma ihtimali yok. Türkiye bir kaynak ülke olduğu için maalesef yağmacılığa maruz kalıyor. Birebir vakitte da jeopolitik pozisyonu itibariyle transit ülke. Buna karşı gerek gümrükte gerekse öbür kolluk operasyonlarıyla önlem alıyoruz.”
SURİYE’DEN GELEN ESERLER DE İADE EDİLECEK
Sırada teslim edilecek öbür eserler de var. Bunlardan kimileri, bir el yazması eser Etiyopya’ya, Aliağa Limanı’na yanaşan bir gemide tespit edilen tarihi eser niteliğindeki top Hollanda’ya, tekrar Aliağa’da bir gümrük baskınında ele geçirilen mumyalanmış insan kalıntıları Peru’ya, teslim edilmek için sürecin tamamlanması bekleniyor. Bunun yanı sıra Suriye Savaşı sırasında ülkemize gelen kültür varlıkları da savaşın bitmesiyle birlikte iade edilmek için gün sayıyor.
Arap Baharı olaylarının başlamasıyla bütün müze ve özel koleksiyoncuları bilgilendirdiklerini belirten Boz, “Bir kaos olduğu vakit çabucak kültür varlığı kaçakçılığı ortaya çıkar. Oradan gelen yapıtları almamalarını sık sık hatırlattık. Sürecin başından itibaren Suriye kökenli yapıtların Türkiye’de dolanımının önünü kestik. Bir biçimde girenlerin iadesi de peyder pey yapılacak. Zira bir yapıtın iadesini öbür bir ülkeye sağlayabilmek için öncelikle buradaki isimli sürecin bitmesini beklemek zorundayız. O yüzden çok süratli bir süreç her vakit olmuyor, lakin çok titiz takip ediliyor. 26 Haziran’da yürürlüğe giren Avrupa Birliği düzenlemesi sayesinde daha da hızlanacaktır. Buna nazaran yalnızca Avrupa Birliği’ne üye ülkeler değil, 3. ülkelerden çıkan kültür varlıkları da bundan sonra Avrupa Birliği ülkelerine serbestçe giremeyecek. Bu yapıtlara el konulup iade süreci başlatılacak. Dünya bu türlü bir yere gidiyor. Türkiye ise bunu çok evvelden beri uyguluyor” diye konuştu.
TESLİM EDİLEN ESERLER
Irak:
Türkiye, Birleşmiş Milletler Güvenlik Kurulu kararları ve UNESCO 1970 Mukavelesi kapsamında, savaş ve işgal sırasında kaçırılan kültür varlıklarının Irak’a iadesinde etkin rol oynadı. 2010’dan 2025’e kadar Irak’a iade edilen toplam 97 yapıtın ortasında gözyaşı şişeleri, halılar, mühürler, altın sikkeler ve çivi yazılı kil tabletler bulunuyor.
Çin:
2019 yılında bir İngiliz vatandaşının Fethiye’de istekli olarak teslim ettiği iki eser, Çin’e iade edildi. Tang Hanedanlığı’na ilişkin fresk modülü ve Sui Hanedanlığı’ndan bir heykelcik, bilimsel raporlarla doğrulandıktan sonra 25 Kasım 2019’da düzenlenen merasimle Çin’e verildi.
Kazakistan:
2022 yılında İstanbul Atatürk Havalimanı’nda ele geçirilen tarihi bir Kazak kılıcı, gerekli isimli sürecin akabinde Kazakistan’a iade edildi.
Mısır:
2022 ve 2025 yıllarında toplam 156 Mısır kökenli eser iade edildi. Ortalarında figürinler, mühürler, amuletler ve kolye modüllerinin da yer aldığı bu yapıtların kimileri konut aramalarında, kimileri ise havaalanlarında yapılan denetimlerde bulundu.
İran:
Erzincan, Antalya, İstanbul ve Erzurum’da ele geçirilen ve İran kökenli olduğu belirlenen 55 eser, 4 Haziran 2024 tarihinde İran makamlarına teslim edildi. Kelam konusu eserler ortasında Sasani periyoduna ilişkin bir kılıç, bronz sürahi ve çeşitli cam ve taş nesneler bulunuyor.
Peru:
2025 yılında ise Peru’nun kuzey kıyılarında karar süren Moche kültürüne ilişkin bir kolye, Türkiye’deki bir vatandaş tarafından yıllar evvel getirildikten sonra iade edildi. Uzman incelemesiyle Peru menşeli olduğu kanıtlanan eser, 13 Mayıs 2025’te düzenlenen merasimle Peru’ya teslim edildi.
