Japonya’da bilim insanları, tüm kan kümeleriyle uyumlu, uzun mühlet saklanabilen ve acil durumlarda hayat kurtarabilecek bir yapay kan geliştirdi.
Nara Tıp Üniversitesi’nden Prof. Dr. Hiromi Sakai ve takımının üzerinde çalıştığı bu yeni jenerasyon yapay kan, hemoglobin vezikülleri (HbV) ismi verilen mikro kapsüllerden oluşuyor. Bu kapsüller, müddeti dolmuş bağışçı kanlarından elde edilen saflaştırılmış hemoglobini içeriyor ve kırmızı kan hücrelerinin oksijen taşıma misyonunu üstleniyor.
En dikkat alımlı özelliği ise, HbV’lerin tüm kan kümeleriyle uyumlu olması. Bu sayede acil durumlarda ya da savaş alanlarında kan kümesi eşleştirmesi beklenmeden anında nakil yapılabilecek. Ayrıyeten oda sıcaklığında iki yıla kadar bozulmadan saklanabiliyor, bu da soğuk zincir gereksinimini ortadan kaldırarak bilhassa afet bölgelerinde büyük avantaj sağlıyor.
Yapay kan üzerine çalışmalar devam ederken, kimi riskleri ise hala tartışma konusu. Yapay kanın insan bedenine ne derece uyumlu olacağı merak ediliyor.
Öte yandan, laboratuvarda üretilen kan nedeniyle yapılan kan bağışlarında da azalma kelam konusu olabileceği düşünülüyor.
BAŞARILI DENEYLER
Japonya Tıp Koleji’ndeki bir grup, tavşanlar yapay kan ile tedavi etmiş, bu deneyde tavşanların 10’da 6’sı sağ kalmış, hiçbir pıhtılaşma yahut önemli yan tesir gözlenmemiştir Nara Tıp Üniversitesi’nde yapılan deneyde ise hayvanların kan hacminin yüzde 90’ı yapay kan ile değiştirildiğinde ziyanlı olaylar görülmemiştir. İnsanlarda yapılan Faz 1 denemede sağlıklı gönüllülere 100 ml’lik dozlar verildiğinde ateş ve konjonktivit üzere hafif yan tesirler rapor edilmiştir. Bütün bu çalışmalar, yapay kanın uygun formda oksijen taşıyabildiğini ve kısa vadeli kullanımda inançlı olduğunu göstermiştir. Fakat riski azaltmak için uzun devirde tesirleri dikkatle takip etmek gerekecektir.
ETİK VE TOPLUMSAL TARTIŞMALAR
Yapay kan, insan bedeni dışında üretilen biyolojik bir husus olması nedeniyle çeşitli etik ve toplumsal tartışmaları beraberinde getiriyor. Bu çeşit tedaviler hayat kurtarıcı özellikleriyle ön planda olduğu görülüyor ve kan naklinin mümkün olmadığı acil durumlarda insan hayatına öncelik verilmelidir.
Öte yandan öbür bir görüşe nazaran bu teknolojiyi doğal olmayan bir müdahale olarak kıymetlendirerek “aşırı tıp” eleştirisi yöneltebilir. Örneğin ABD’de yapılan bir kamuoyu araştırmasında iştirakçilerin kıymetli bir kısmı sentetik kanı “ahlaki olarak kabul edilemez” bulduklarını belirtti. Bireylerin bir kısmı yapay kanı doğal kan naklinin yerine geçmeyecek tamamlayıcı bir araç olarak görmüştür. Japonya’da ise şimdi geniş çaplı bir etik tartışma medyada yer almamıştır, büyük ölçüde bilimsel öncelikler ve hasta faydası vurgulanmaktadır.
TOPLUMDAKİ ENDİŞELER
Yapay kan, kan bağışı kültürünü nasıl etkileyecek sorusu öne çıkıyor. Bir yandan bağış muhtaçlığını azaltacağı düşünülse de, Japon araştırmacılar bu yeni eseri mevcut nakil tedavisinin “tamamlayıcısı” olarak görülüyor.
Yapay kan hâlâ insan kanından elde edilen materyal (hemoglobin) içerdiği ve tüm gereksinimleri tek başına karşılamadığı için kısa vadede bağışa hâlâ gereksinim olacağı belirtiliyor. Lakin uzun vadede kimileri “kamusal sıhhat kaygısı” taşıyabilmekte. Örneğin, insanların kan bağışına iştirakini azaltıp azaltmayacağı tartışılırken, bu noktada ulusal sıhhat otoriteleri, bağışçıların motivasyonunu koruyarak yapay kan teknolojisini desteklemenin yollarını araştırıyor. Velhasıl, Japonya’da bilim insanları yapay kanı kan bağışının yerine değil, kritik durumlarda yetersiz kalan kan stokunu güçlendirecek bir tahlil olarak konumlandırıyor.
KLİNİK DENEMELERİ
Japon araştırma takımları yapay kan eserlerini insan çalışmaları için süratlice teste sokmakta. 2022 yılında Nara Tıp Üniversitesi’nde yapay hemoglobin vezikülleri (HbV) ile Faz I çalışma tamamlandı. Sağlıklı gönüllülerde 100 ml’lik dozlarda test edilen bu Faz I çalışmasında hafif ateş ve konjonktivit üzere yan tesirler gözlemlendi, tüm olaylar büsbütün güzelleşti. Deneme sonucunda önemli yan tesir görülmemesi üzerine, Nara grubu 2024 Ağustos itibariyle daha geniş bir Faz II çalışmasına hazırlandığını duyurdu. 2025 yılında başlayacak yeni klinik çalışmada sağlıklı gönüllülere 100 ml’den 400 ml’ye kadar farklı dozlar uygulanacak, güvenlik ve aktiflik dataları toplandıktan sonra 2030’a kadar ticarileştirme hedefleniyor.
‘UYUMLULUK KONUSUNDA ENDİŞELENMENİZE GEREK KALMAZ’
İngiltere’deki Bristol Üniversitesi Biyokimya Fakültesi’nde hücre biyolojisi profesörü olan Ash Toye, şunları söyledi:
“İnsan hemoglobininden türetilen yapay kan eseri kullanılarak Japonya’da yeni bir klinik denemenin başlatılması, transfüzyon (nakil) tıbbında potansiyel olarak heyecan verici bir adım manasına geliyor. Bu alan uzun vakittir umut vadetse de, evvelki uğraşlar bilhassa güvenlik, istikrar ve oksijen iletimi aktifliği konusunda değerli zorluklarla karşı karşıya kaldı. Bu denemenin, yapay kanın yalnızca insanlarda inançlı olduğunu değil, tıpkı vakitte bir dizi klinik şartta donör kanı kadar emniyetli bir halde performans gösterebileceğini de kanıtlaması gerekecek. Yapay kan eserinin avantajları var. Zira uyumluluk konusunda endişelenmenize gerek kalmaz ve çoklukla daha küçük olduğundan, örneğin felç yahut pıhtı nedeniyle tıkanmış bölgelere nüfuz edebilir.”
‘ENFEKSİYON RİSKİ’
“Ancak, başlangıç materyali olarak kan bağışçılarından elde edilen insan hemoglobini kullandığı için, insan kanıyla birebir enfeksiyon riski zorluklarıyla karşı karşıyadır. Lakin olağan bağışçı insan kanında olduğu üzere, bunu test ederek muhtemelen azaltacaklardır. İnsan kanına güvenmek, burada elde edilebilecek ölçeği de kısıtlıyor. Lakin bir noktada rekombinant insan kanı kaynaklarına geçeceklerini varsayıyorum. Yapay eser ve deneme hakkında daha fazla şey duymayı dört gözle bekliyorum.”
JAPONYA’DA TEST EDİLİYOR
Yapay kanın güvenliği ve aktifliği şu anda Japonya’da yürütülen klinik çalışmalarla test ediliyor. Sağlıklı gönüllülere 100 ila 400 mililitre ortasında dozlar uygulanarak sonuçlar takip ediliyor. Şayet her şey planlandığı üzere ilerlerse, eserin 2030 yılına kadar yaygın kullanıma sunulması hedefleniyor.
Öte yandan, Chuo Üniversitesi’nden Prof. Dr. Teruyuki Komatsu da benzeri bir çalışma yürütüyor. Komatsu’nun takımı, hemoglobini albümin proteinleriyle kaplayarak geliştirdiği alternatif yapay kanla hayvan deneylerinde kan basıncını dengeleme ve iç kanamaları durdurma üzere olumlu sonuçlar elde etti.
NASIL YAPILIYOR
Yapay kan, son kullanma tarihi geçmiş donör kanından hemoglobinin (kırmızı kan hücrelerinde oksijen taşınmasını kolaylaştıran demir içeren bir protein) çıkarılmasıyla oluşturuluyor. Daha sonra stabil, virüssüz yapay kırmızı kan hücreleri oluşturmak için gözetici bir kabukla kaplanyor. Bu yapay hücrelerin kan kümesi olmadığından uyumluluk testine gerek yok. Sentetik kanın oda sıcaklığında iki yıla kadar ve buzdolabında beş yıla kadar saklanabileceği bildiriliyor. Bu, buzdolabında en fazla 42 gün saklanabilen bağışlanmış kırmızı kan hücrelerine nazaran değerli bir gelişme olarak görülüyor.
