Okullar tatile girdi… Göz arkası edilen gerçek: Ergen şiddeti… İnanılmaz manzaralar

İlkokul ve lisede yüzde 70’lere varan akran zorbalığı dünyanın çabucak her yerinde tahlil bulma yarışına girilen sorunlardan biri. Sağlık Bakanlığı verilerine göre, 2024 yılında 190 bine yakın çocuğa akran zorbalığı nedeniyle ruhsal danışmanlık verildi.

Hem okulda hem sokakta hem de dijital mecralarda meydana gelen bu zorbalıklar çocuğun ruhsal ve fizikî bütünlüğünü tehdit etmekle birlikte vahim olaylara neden olabiliyor. Kişinin giysi kuşam, maddi ve manevi ve fiziki özelliklerinin gaye alındığı bu olayda bir ayrıntı daha var… Araştırmalardan elde edilen yüzlerce kıssada yalnızca çocuklar değil zorba kümeye zorla dahil edilen çocuklarda bu şiddet sarmalı içinde mağdur oluyor.

15 Mayıs 2022’de ‘kız meselesi’ sebebiyle başlayan arbede, 16 yaşındaki Kıvanç Uman’ın vefatıyla sonuçlandı.

Gerçek hayatla bağı koparılmış lakin tesirleri ziyadesiyle somut olan bu zorbalık çeşidi, birçok çocukta travmatik sonuçlar doğuruyor. Pekala, bu kıssada zorbanın motivasyonu nedir? Bir zorba neden özgüvensiz bir çocuğu gaye alır? Zorbalığa uğrayan çocuk ne yapmalı? Aileler bu durumu nasıl fark etmeli? Türkiye Çocuk ve Genç Psikiyatrisi Derneği Lideri Prof. Dr. Neslihan İnal ve Uzman Psikolog Tuğana Akyürek bu soruların yanıtını Odatv’de yanıtladı.

Neslihan İnal
Tuğana Akyürek

Zorbanın motivasyonu nedir? Hangi duygusal ya da toplumsal eksikliklerden beslenir?

Neslihan İnal: “Zorbalık yapan çocuk ve gençlerin saldırganlığı kabul gören bir davranış biçiminde gördükleri, çoklukla gergin ve öfkeli bir hisli durum içerisinde oldukları ve saldırganlık hakkında daha olumlu görüşe sahip oldukları saptanmaktadır. Bu nedenle, karşı tarafa bu halde davranmaktadır”

Tuğana Akyürek: “Zorbaların motivasyonu birden fazla vakit kendi iç dünyalarındaki eksikliklerden, bastırılmış öfkelerinden ve yetersizlik hislerinden beslenir. Denetim etme isteği, gücünü kanıtlama gereksinimi, etraftan gördüğü olumsuz modeller ya da kendisine yöneltilmiş şiddetin dışa vurumu olabilir. Kimi vakit da aidiyet duygusu için bir kümeye ahenk sağlama eforuyla zorbalık hareketine katılırlar. Özünde ise değersizlik ve sevilmeme korkusu yatar”

Samsun’da 7 yaşındaki Güney, K.Ç. (13) ve Y.Y.G. tarafından bacaklarından ve ellerinden tutup sallandıktan sonra yere fırlatıldı.

Zorbaların özgüvensiz çocukları gaye alması neyin işaretidir?

Neslihan İnal: “Zorbalık yapan çocukların daha çok mağdur olarak pasif, kendini savunmakta zahmet çeken, sessiz, yalnız, bazen fizikî olarak dezavantajlı, bazen engelli ya da telaşlı, kolay kandırılabilen, korkutulabilen çocuklar olarak seçtikleri bu çocukların daha çok zorbalığa maruz kaldığı doğrudur. Çünkü zorba, bu anlayışa sahip olduğu için karşısındakine bu zorbalığı uygulamaktadır”

Tuğana Akyürek: “Zorbalar ekseriyetle ‘güçsüz halkayı’ seçer. Özgüvensiz çocuklar; daha az itiraz eden, kendini savunmakta zorlanan ve reaksiyonsuz kalabilen çocuklar oldukları için maksat olurlar. Bu durum aslında zorbanın kendi içindeki kırılganlığın ve güçsüzlüğün bir yansımasıdır. Gücü en kolay gösterebileceği şahsa yönelir. Bu da zorbanın kendi özgüvensizliğinin dışa vurumudur”

Ankara’da 12 yaşındaki kız çocuğu okulda tartıştığı yaşıtları tarafından kandırılıp parka götürüldü ve burada 50 dakika boyunca darbedildi. Kızın parka gitmesini sağlayansa iki yıllık arkadaşı oldu.

Aile içindeki bastırılmış öfke ya da ilgisizlik, çocuğun zorbalık döngüsüne girmesine neden olur mu?

Neslihan İnal: “Evet, Aile içindeki öfke, duygusal ve fiziki şiddet, istismar bu cins davranışların artmasına neden olabiliyor. Zorba çocuklar ve gençler ekseriyetle daha öncesinde de şiddet davranışına maruz kalmış olabilirler. İstismar mağduru olup bu şiddet biçimlerini içselleştirmiş olabilirler”

Tuğana Akyürek: “Evet, katiyetle. Çocuklar konutta model aldıkları davranış kalıplarını dış dünyada tekrar ederler. İlgi eksikliği yaşayan, daima eleştirilen ya da sevgisiz büyüyen çocuklarda öfke birikir. Bu öfke birden fazla vakit zorbalık davranışıyla dışa vurulur. Zorbalık, aslında çocuğun ‘Ben de buradayım!’ çığlığıdır. Duygusal ihmal, ilgisizlik ve aile içi şiddet zorbalık davranışlarının temel kaynakları arasındadır”

Sivas’ta bir okulda 9. sınıf öğrencisi E.T.’nin
sınıf arkadaşları tarafından uğradığı şiddet,
diğer öğrenciler tarafından cep telefonuyla
kaydedildi.

Sessiz kalan ya da zorbanın yanında yer almak zorunda kalan çocuklar bu süreçten nasıl etkileniyor?

Neslihan İnal: “Evet daha evvel de söylediğim üzere bir kümeye ilişkin olmak nedeniyle bu zorbalığa karşı sessiz kalmak yahut destekleyici üzere görünmek kimi çocukların dışlanmamak için yaptıkları bir davranış. Okulda bu zorbalık iklimini kırmak çok değerli bir gelişim. Bu nedenle okul bazlı ruh sıhhati çalışmaları yapılması gerekiyor. Eğitimcilerinde zorbalıkla gayreti çok önemli”

Tuğana Akyürek: “Zorbalığa maruz kalmasalar bile bu çocuklar da ruhsal olarak olumsuz etkilenir. Suça ortak olma hissi, suçluluk duygusu ve vicdan azabıyla baş etmeye çalışırlar. Sessiz kalmak zorunda kalan çocuklarda ilerleyen yaşlarda ‘kendini tabir edememe’ ‘haklarını savunamama’ üzere meseleler gelişebilir. Uzun vadede özgüven kırılması ve pasif kişilik gelişimi görülebilir” Zorbalığın çocuğun akademik ve toplumsal ömrüne tesiri uzun müddette devam eder.

Ali Fuat Üstün İlkokulu’nda yedi yaşında yüzde 50 zihinsel
engelli K.K isimli ilkokul öğrencisinin
sınıf arkadaşları tarafından kelamlı ve fizikî
akran zorbalığına uğradığı argüman edildi.

Zorbalığa uğrayan çocukların vücut algısı nasıl bozuluyor?

Neslihan İnal: “Zorbalığa uğrayan çocukların bir travma yaşadıkları doğrudur. Tasaları artar, kendileriyle ilgili olumsuz niyetleri de artar. Bu çocukların daima desteklenmesi ve yalnız kalmamaları gerekiyor. Bununla ilgili ortam düzenlemeleri epeyce önemli”

Tuğana Akyürek: “Özellikle fizikî görünüme yönelik zorbalıklar, çocuğun vücut algısını derinden sarsar. Kendi vücudunu kabul edemez, daima eksik ve yetersiz hissetmeye başlar. Ergenlik devrinde bu durum daha tehlikelidir, zira esasen değişen vücuduyla barışmaya çalışan bir genç için zorbalık, bedensel özgüvenini yerle bir edebilir”

Kayseri Bünyan’da yaşanan akıl almaz olayda, 16 yaşındaki bir genç arkadaşları tarafından fırına kilitlendi

Sürekli alay edilen ve fizikî görünümü maksat alınan çocuklarda ne cins kalıcı ruhsal meseleler oluşabilir?

Neslihan İnal: “Zorbalığa uğrayan çocuklarda tıpkı vakitte natürel ki içe yönelme, keyifsizlik, hırçınlık üzere belirtiler, korku bozuklukları, depresyon üzere sonuçları olabiliyor. Tekrar çocukların toplumsal duygusal gelişimlerinde ve eğitimlerinde başarısızlıklar yaşanabiliyor. Bu durum bazen kendine ziyan verme davranışına kadar gidebiliyor”

Tuğana Akyürek: “Bu çocuklarda özgüvensizlik, toplumsal fobi, depresyon, korku bozuklukları ve ilerleyen periyotlarda yeme bozuklukları gelişebilir. “Ben kâfi değilim” inancı köklenir. Ayrıyeten daima alay edilme; çocuğun hayata ve insanlara olan itimadını kırar. İleri yaşlarda ilgilerinde değersizlik hissiyle çaba eder”

Üst sınıflarındaki birkaç liseli öğrenci, 15 yaşındaki çocuğu tuvalete kilitleyip dans ettirmeye çalıştılar, kabul etmeyince dövdüler. Aksaray Valiliği bahisle ilgili soruşturma başlattığını duyurdu.

Dijital zorbalık çocukların gerçeklik algısını nasıl etkiliyor?

Neslihan İnal: “Siber zorbalık yani çevrimiçi zorbalıkta oyun ortamları yahut her türlü toplumsal medya uygulamasında da rastlanabilen bir çeşit akran zorbalığı usulü. Burada en fazla yaşanan durum isim yayma ve hakaret etme biçimidir. Bu da öteki fiziki zorbalık kadar etkileyici olmaktadır”

Tuğana Akyürek: “Dijital ortamda yapılan zorbalık, çocuğun ‘güvenli alan’ hissini yok eder. Daima izlenme, aşağılanma ya da tehdit edilme hissi, çocuklarda paranoya, uyku bozuklukları ve toplumsal çekilme yaratır. Dijital zorbalıkla büyüyen çocuklarda gerçek ile sanal ortasında hudut bulanıklaşabilir. Kendilerini sanal dünyanın acımasız yargısına teslim edebilirler ve bu da gerçeklik krizi yaratır”

Kocaeli’de bir kız öğrenci, “Saçın çok güzelmiş” denilerek sınıf arkadaşları tarafından darp edildi.

Zorbalık yaşayan çocukların durumunu anlamak ebeveynler için neden sıkıntı? En büyük belirtisi nedir?

Neslihan İnal: “Zorbalığa uğrayan bir çocuğu olduğunu fark eden ebeveynlerin natürel ki tavırlarının destekleyici, inanç veren bir istikamette olması gerekiyor. Çocuğu suçlamamalı, neden kendini koruyamadığının hesabını sormamalı. Bu biçimde suçlamak, onu sindirir, yaşadıklarını anlatmasını maniler. Kendini müdafaasıyla ilgili tahliller sunmak ve bununla ilgili yaklaşımlar öğretmek, mümkün tahliller sunmak gerekir. Fakat bu şiddete şiddetle karşılık ver formunda olmamalı… Çünkü çocuk burada şiddetin yasallaştırıldığını anlar ya da bu şiddeti uygulayamadıkları vakitlerde daha da kendilerini zayıf hissederler. Bu tıp durumlarda çocuğun itimat duyduğu bir öğretmeninden takviye alabileceği teminatını vermek lazım. Akran istismarı saptandığı anda sonlandırılmaya çalışılması lazım. Fakat çocuğa evvel kendini söz etme hakkı vermek gerekir. Aksi takdirde çocuğun öz itimadını tamir etmesi zorlaşacaktır”

Tuğana Akyürek: “Çocuklar çoklukla utanç duydukları için yaşadıkları zorbalığı anlatmazlar. İçine kapanma, okul muvaffakiyetinde düşüş, uyku sorunları, iştahsızlık ve ani öfke patlamaları bu sürecin en bariz işaretleri olabilir. Ebeveynler; çocuklarının davranışlarında ani değişiklikler fark ettiğinde ‘Ne oldu?’ diye sormak yerine ‘Sana bir şey olduysa bunu birlikte çözebiliriz’ üzere itimat veren cümlelerle yaklaşmalıdır”

Arnavutköy’de 16 yaşlarındaki kız çocukları, akranları olan bir kız çocuğuna saldırdı.

Zorbalık döngüsünü kırmak için çocuklara hangi duygusal hünerler kazandırılmalı?

Neslihan İnal: “Tabii ki burada en değerli çaba alanları okullar oluyor. Zorbalıkla ilgili döngüyü kırmak için okullar bu şiddetin üretildiği alanların dışında kalmanın ötesinde şiddetin yarattığı her türlü baskı ve dehşet ortamının önüne geçebilmelidir.

Okullarda akran zorbalığı ile ilgili tahlil arayışları ve önleyici siyasetler bilhassa eğitim ortamında geliştirilmesi gerekiyor. Yani her okulun muhtaçlığına nazaran ruhsal müşavere, sosyolog, rehber öğretmenliği tahsis edilmeli. Zorbalıkla uğraş takımının oluşturulması ve grupla çalışılması kıymetli. Çocuk ruh sıhhati uzmanları ile iş birliği içinde aile ve eğitici rehberleri hazırlanabilir. Hem mağdurun hem de zorbanın buradan takviye alması gerekir”

Tuğana Akyürek: “Çocuklara erken yaşlardan itibaren empati, kendini söz edebilme, hayır diyebilme, hudut koyabilme ve özgüven geliştirme marifetleri kazandırılmalıdır. Ayrıyeten sorun çözme marifetleri ve gerilimle başa çıkma usulleri öğretilmelidir. Okul ortamında ise zorbalığa karşı güçlü durabilmeleri için sağlıklı toplumsal bağlantılar kurma hüneri desteklenmeli, öğretmen ve okul rehberlik servisleriyle iş birliği içinde olunmalıdır”

Zeynep Çakır