Prof. Hasan Şimşek gitti gördü yazdı: Mao’dan bugüne… Bir solcu Çin’de neler gördü

Sol bir kültürden gelen, hele de 1970’lerde sol gelenek içinde bölünmelere yol açmış bir ideolojik kampın farkında olan herkes Çin’e gidecekse bir kısmı gerçek, bir kısmı yanlış efsaneler nedeniyle karışık hisler yaşar. Bende de tıpkı şey oldu. Bu 1970’ler ve ideolojik mevzuların yanında dünyanın yeni yükselen yıldızına yapılacak her seyahat hafif bir heyecana da neden olur. Dünyada ve Türkiye’de “Maoculuk” olarak bilinen ideolojik yolun ortaya çıktığı bir ülke nasıl bir yerdir sanki? Sosyalizmi totaliter bir idare hali olarak gören yaygın anlayışla şekillenmiş dünya görüşümüz bu türlü bir ülkede nelerle karşılaşabilir?

Kızım Şangay’da Şangay Jiao Tong Üniversitesi’nde Çin devlet bursuyla Mimarlık doktorası yapıyor. Mihmandarlığımızı o yaptı. Çin içindeki seyahat planlamamızı o şekillendirdi. Asıl hedef kızımızı ziyaretti, yanında birinci paragrafta kelamını ettiğim ülkeyi de tanıma fırsatı bulacaktık.

Temmuz ve Ağustos aylarının öldürücü sıcaklarla geçtiği bilgisini aldık. Bu nedenle ziyaretimizi Nisan ve Mayıs aylarında yapmamız önerildi. 12 Mayıs’ta gittik, 8 Haziran’da döndük. Şangay adeta sular içinde yüzen, bataklık üstüne kurulmuş bir kent. Çok sulak bir arazi, bu nedenle doğal olarak çok nemli. Çok yağmur alıyor. Dönüşümüzde neredeyse kuraklaşmış bir Türkiye imajı doğrusu bizi çok üzdü.

SINIF ATLAMASIŞ BİR ÜLKE

Çin hakikaten de ekonomik ve teknolojik olarak sınıf atlamış bir ülke. Mükemmel bir altyapı kurulmuş. Otoyollar, hava limanları, tren sınırları ve tren istasyonları, gökdelenler hayranlık verici derecede. Kat kat otoyollar; üstünüzden 50-60 metre yüksekliğinde otoyollardan araçlar geçiyor. O otoyola kadar ortada birkaç kat daha otoyol var. Adeta katlı otoyollar. Chongqing diye bir kentte şehir hangi katta başlıyor hangi katta bitiyor, aşikâr değil.

Her taraf tertemiz. Sokaklar, otoyollar pak ve bakımlı. Çamur ve toz neredeyse yok üzere. Bu nedenle arabalar pak ve bakımlı görünüyor. Öte yandan, endüstrileşme nedeniyle Çin kentlerinde önemli bir hava kirliliği var. Rastgele bir yerde girebileceğiniz kamuya açık tuvaletler pak. Tabi biz Şangay’ın rölâtif olarak yeterli ve merkezi semtlerinde dolaştık. Bu söylediklerimin art mahalleler için de geçerli olduğunu söyleyemem. Her tarafta ultra lüks alışveriş merkezleri var. Bunlar Türkiye ve dünyanın geri kalanında gördüğümüz AVM’lerden farksız. Bu AVM’lerin içindeki mağazalar da dünyanın her tarafında olan mağazaların birebiri. Bunların Çinliler için değerli mağazalar olduğunu da öğrendik.

KONTROLLÜ VE KONTROLLÜ KAPİTALİZM

Şangay yahut Pekin tren istasyonları örneğin İzmir havalimanından daha büyük. Saatte 300 km sürate ulaşan trenle Şangay’dan Pekin’e gittik. Trenlerde, örneğin Çin üzere Sosyalist bir ülkede görmeyi pek beklemediğimiz birinci sınıf ve VIP kompartmanlar var. Doğal olarak bunlarla iktisat sınıfı ortasında önemli fiyat farkı var. İktisat kompartmanları da son derece konforlu ve pak. Bu yönleriyle Çin Sosyalizmi kitaplarda okuduğumuz ve teorik olarak bildiğimiz Sosyalist pratikten oldukça farklı özellikler sergiliyor. Buna denetimli ve kontrollü kapitalizm diyebilirsiniz. Aslında Toplumsal Devlet kendisi. Eğitim ve sıhhat parasız. Girişimcilik özgür. Örneğin Suzhou’da (Su şehri) eski bir Çin köyünde Çinli genç bir bayan tarafından kurulmuş ve işletilen butik bir otelde kaldık. Yiyecek yerleri özel bireyler tarafından işletiliyor.

Çin’de birçok projeye devasa kaynaklar ayrılıyor. Özel girişimcilerin turizm, tarih, kültürel mirasın korunması ve kırsal ömrün canlandırılması hususlarında geliştirdikleri projelere devlet cömert takviyelerde bulunuyor. Örneğin, şu an Çin ve İtalyan üniversitelerinin işbirliği ile yürütülen projeler var. Konusu küçük köyleri canlandırma ve turizme açma. Torino Üniversitesi ile birlikte Şangay Jiao Tong Üniversitesi işbirliğinde öğrenciler köylerin projesini hazırlıyor. Bu projeleri yatırımcı şirketler alıyor ve uygulamaya koyuyor. Nanjing’de, örneğin, bu halde geliştirilmiş sokakları gördük.

Çin’e seyahat edecek Türklerin en çok zorlanacağı husus yiyecek kültürü. Batı ülkelerinde, ABD ve Kanada’da bizim yiyecek stilimize uygun şeyler bulmanız mümkün. Fakat, Çin’de bu pek mümkün değil. Tat ve yapılış bakımından Türk mutfağından çok farklı bir Çin mutfağı var. 6-7 yıl ABD’de kaldığımız için “Çin mutfağını severiz” diye klişe bir telaffuzumuz vardı. Halbuki o Çin mutfağı Amerikanlaşmış Çin mutfağıymış. Gerçek Çin mutfağı bir epey farklı.

GOOGLE TRANSLATE TEK ÇIKIŞ YOLU

Çin’de zorluk çekeceğiniz ikinci mevzu lisan. Çok az kişi İngilizce biliyor ve konuşuyor. Restoranlarda, hatta lüks AVM’lerde bile satıcılarla irtibat kurmanız bir epey sıkıntılı. Google Translate üzere elektronik çeviri programları tek çıkış yolu. Fakat, Çin’de Google ve o şirketin öteki programları yasaklı. Lakin hala tahlil var. Çin’de gözünüze çarpan ve neredeyse monopol pozisyonunda olan bir şirket var: Alibaba ve onun çeşitli araçları. Bu nedenle, bu Alibaba ve onun Alipay sistemini sizlere anlatmak zorundayım.

Bildiğiniz üzere Alibaba/AliExpress dünyanın en büyük online satış platformu. Jack Ma isimli bir Çinli tarafından kurulmuş ve yönetilen bir firma. Bu Alibaba o kadar büyük ki vakit zaman Çin Komünist Partisi’yle başı sıkıntıya girebiliyor. Lakin, Jack Ma’nın şirketine el konmuyor, vakit zaman kendisine astronomik cezalar kesiliyor. Bu Alibaba’sız Çin’de adeta nefes bile alamıyorsunuz. Alibaba’nın AliPay uygulaması var, Android ve iPhone aygıtların uygulama mağazasından bu uygulamayı indiriyorsunuz. Banka hesabınız ve kimlik (yabancılar için pasaport) bilgilerinizi bu uygulamaya eşleştiriyorsunuz. Bu uygulamayı kullanarak artık Çin’de taksiye binebilir, online ve yüz yüze alışveriş yapabilir, restoranda yemek yiyebilir, McDonald’s’da hamburger sipariş edebilirsiniz, tren ve uçak biletinizi alıp, kalacak otelinizi bile ayarlayabilirsiniz. Bu AliPay sisteminin bir de lisan çeviri özelliği var. Google yerine bunu kullanabiliyorsunuz. Yazarak ve konuşarak çeviri yapabiliyor. Yeri gelmişken burada belirtelim: Çin’de önemli bir İngilizce bilen insan açığı var. İngilizce bilen Türk gençlerine duyurulur. İngilizce öğretmenlik sertifikası olanlara ise yabancı lisan eğitiminde çok hoş fırsatlar var.

ÇİN’DE KİLOLU İNSAN GÖRMEK ADETA OLANAKSIZ

Biraz da Çin kültürü üzerine izlenimlerimi paylaşayım. Çinliler Batı insanına nazaran daha kısa uzunluklu bir ırk. Ancak şurası çok kıymetli: Çin’de kilolu insan görmek adeta olanaksız. Bayanı erkeği herkes incecik. Bunu zerzevat ve meyve yüklü beslenmeye ve bol acı yemeye dayandırabilirsiniz. Bana nazaran bu durumun birçok ırksal özelliklerle ilgili. Beslenme açısından örneğin Çin’de ekmek kültürü yok (ama tabi ki pilav var. Bizde ekmek yendiği üzere burada da pilav yeniyor sabah öğlen akşam). Ekmek diye satılanları pasta niyetine yiyebilirsiniz. Daha da ilginci süt eserleri adeta yok üzere. Yoğurt yok, peynir kültürü yok. Süt var ve yeni yeni yaygınlaşıyor, Çinliler çocuklarına süt içirmeye başlamışlar. Kısa uzunluklu bir ırk olduğu için her şey buna ayarlı. Mutfak tezgahları Türkiye’de ve dünyanın geri kalanında 90 cm yüksekliğindedir, Çin’de 80 cm yüksekliğinde. Dış kapılardaki gözetleme delikleri bize nazaran 10 cm daha aşağıda.

Çin Sosyalizmi bir yanıyla da epeyce farklı. Aslında Çin kapitalizmi ya da Çin toplumsal devleti dediğim bu yapı içinde epeyce varlıklı hale gelmiş beşerler da var. Varlıklı Çinliler İngilizce öğrenmek derdindeler ve 2.5-3 yaşından itibaren özel öğretmen tutarak çocuklarının İngilizce öğrenmesini sağlamaya çalışıyorlar. Bunların birden fazla epey lüks meskenlerde oturuyorlar. Bu meskenlerin bir kısmı lüks malikaneler stilinde, bir kısmı da lüks ve muhafazalı apartman siteleri. Birçoklarının özel sürücüleri ve meskende yardımcıları bile var. Sosyalist bir ülke dendiğinde otomatikman totaliter yahut otoriter bir ülke aklınıza gelebilir. Çin’de bu türlü bir izlenim edinmiyorsunuz. Her şeyiyle tipik bir Batı ülkesinden bir farkı yok (belli internet kısıtlamaları hariç).

ÇİNLİ BAYANLAR MUHAFAZAKAR

Toplumsal hayatın kimi özellikleri bize benziyor. Örneğin, bir şey almak için yahut bir şeye binmek için kuyruk varsa birtakım Çinliler kuyruğa “kaynak yapabiliyor!” Sokaklarda yere tükürmek var. Hatta balgamlı, okkalı tükürenlere de sıklıkla rastlayabilirsiniz. Bir taksi seyahatimiz sırasında Uber biçimi Didi taksi sürücümüz boğazını temizledi, penceresini açıp balgamını yere tükürdü. Bir öteki seyahatimizde öteki bir taksi sürücümüz evvelden yemiş olduğu çikolatanın kabını penceresini açıp dışarı atabildi. Bazen yolcu yanında sigara bile içiyorlar. Bu ortada Çin’de sigara kullanımı epey yaygın.

Korna kullanımı bizde olduğu üzere çok yaygın. Örneğin Şangay’da gereksiz korna kullanımı yasaklanmış. Şoförler ortasında korna alışverişi oluyor fakat hiçbir Çinli korna ile uyardığı şoförün yanına yaklaşıp pencereden tehdit edici el kol işaretleri yapmıyor. Şoförler ortası trafik terörü yok yani. Kıyafet konusunda Çinli bayanları epey muhafazakar buldum. Dekolte neredeyse yok üzere, küçük etekler yaygın değil ve 16-20 yaş aralığındaki az sayıda Çinli genç kız tarafından giyiliyor.

Çinliler bariz biçimde Çinli olmayan insanlara ve turistlere hayli ilgi gösteriyorlar. Vakit zaman birlikte fotoğraf çektirme teklifleri aldık. Çaktırmadan cep telefonlarıyla sizin fotoğrafınızı çekenlere de rastlanıyor. Cep telefonu demişken, Çin’de herkesin başı öne eğik, zira herkes cep telefonunda. Bu durum bilhassa gençler ortasında daha yaygın. Cep telefonu yüzünden beşerler anatomik bir evrime uğrayacaksa bunun birinci yeri Çin olur diye düşünüyorum!

AMERİKAN ŞARLATANLIĞI

Geniş bulvarların kenarlarında kimi sokak ortalarında bisiklet ve motosiklet park alanları var. Çin’de en değerli taşıma aracı bisiklet ve elektrikli motosikletler. Sabah işe gidiş ve akşam iş çıkışı saatlerinde yollar bisikletlerle ve motosikletlerle doluyor. Çin otoriteleri yollarda yalnızca bisiklet ve motosikletlere ayrılmış paralel yollar inşa etmişler. Bu yollar o denli keçi patikası üzere değil, bu yolların genişliği bir, bir buçuk arabanın sığacağı genişlikte. Sabah ve akşam bu ayrılmış yollar da yetmediği için bisiklet ve motosikletler yollara taşıyor. Kaldığımız sürece bir kazaya şahit olmadık lakin yeniden de dikkatli ve denetimli olmak zorundasınız. Birdenbire burnunuzun önünden bir bisiklet yahut motosiklet geçebilir.

Çin seyahatimiz öteki bir şey daha öğretti: Amerikan şarlatanlığı! Trump Çin’in haksız rekabet yaptığını, ABD’ye kazık attığını ileri sürmüştü. Çin’de her taraf Amerikan şirketi. Pizza Hut, KFC, Dairy Queen gırla. Starbucks neredeyse her 100 metrede bir karşınıza çıkıyor. Amerikan zincir AVM markaları ve başta Tesla olmak üzere Amerikan arabaları, Lincoln, Buick, Ford vızır vızır. 1.3 milyarlık bir pazarda Amerikan şirketleri cirit atarken ABD’de örneğin bir tane Çinli araba yahut Çin zincir restoranı görmek mümkün değil. Buna karşın Trump ve Amerika hala mağdur!

Konu açılmışken, Çin’de özgün Çin markası en az 27 araba markası saydım: Leap Motor, Lynk&Co, Neta, Forthing, Maple, Exceed, Bestune, Pi, Luxeed, Ora, Wey, Huawei-Aion, Xiaomi, Beijing, Haval, Geely, Venucia, Chery, Jetour, Denza, Stelato, Maxus, Maextro, Arcfox, Wuling, Onvo, Roewe. Bunlarda Roewe, Pi, Huawei, Xiaomi, Pi, sahiden üst kalite arabalar. Mesela bu markalardan birinin ABD’de satılması mümkün değil. Bu resmi görünce Çin’in nitekim dünya pazarlarını ele geçireceğine inandım.

MAKUS TALİHİNİ YENEREK ABD’YE BAŞ TUTUYORLAR

Yazıyı daha fazla uzatmamak için toparlayayım. Çin tahminen de dünyanın en çok zulüm görmüş insanlarının ülkesi. Tekraren emperyalistler tarafından işgal edilmiş ve parçalanmış. Bunda Çin iç siyasal istikrarlarının de değeri var. Hanedan savaşları nedeniyle iç karışıklıklardan ve iç güç savaşlarından başını kaldıramamış bir ülke. Hong Kong ve Macao’yu daha 1990’larda emperyalistlerin elinden alarak tekrar himayesine alabilmiş bir ülke.

Çin son otuz yılda makus talihini yenerek ABD’ye baş fiyat hale gelmeyi başarmış bir muvaffakiyet kıssası. 25 yılını o denli ya da bu türlü heba etmiş bir ülkenin çocuğu olarak mazlum bir milletin zenginleşme ve refah yolunda attığı adımlar beni hakikaten keyifli etti.

Çin’i ziyaret edin. Dünyanın yeni emperyal gücünün yükselişine tanıklık edin, torunlarınıza anlatacağınız bir öykünüz olur.

Hasan Şimşek