Mondros Ateşkes Antlaşması’nın 1918 yılında imzalanmasının akabinde Anadolu, düşman tarafından işgallerle karşı karşıya kaldı.
19 Mayıs 1919’da 9. Ordu Müfettişi olarak Samsun’a atanan Gazi Mustafa Kemal Atatürk, milletin bağımsızlığının tehlikede olduğunu görüp kurtuluş uğraşını başlatmaya karar verdi.
Vatanın bütünlüğü ve milletin bağımsızlığının tehlikede olduğu periyotta tek kurtuluşun büyük Türk milletine güvenmek ve ona dayanmak olduğunu gören Gazi Mustafa Kemal Atatürk, 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıktı.
İngilizlerin kontrolündeki Samsun’dan Havza’ya geçen Mustafa Kemal, daha inançlı olan Amasya’ya geçmek için Amasya Müftüsü Hacı Tevfik Efendi’ye bir telgraf göndererek, kente gelmek istediğini bildirdi.
Hacı Tevfik Efendi’den “Amasya halkı vatan, din ve devlet yolunda çaba edenleri bağrına basmakla müftehir olacaktır.” yanıtını alan Büyük Başkan, kentin girişinde Hacı Tevfik Efendi ve vatandaşlar tarafından coşkuyla karşılandı.
Mustafa Kemal’i, Hacı Tevfik Efendi’nin “Beldemize güzel geldiğiniz Paşa. Bütün Amasya emrinizdedir. Gazanız mübarek olsun.” sözleri son derece şad etti.
Ardından Saraydüzü Kışlası’nda 20. Kolordu Kumandanı Ali Fuat Paşa ve “Hamidiye kahramanı” olarak tanınan eski Bahriye Nazırı Hüseyin Rauf Bey, 3. Kolordu Komutanı Refet Bey, Kurmay Yarbay Arif Bey, eski İzmit Sancak Beyefendisi İbrahim Süreyya Bey, Yüzbaşı Osman Nuri, Tufan Bey, Yedek Teğmen Recep Zühtü, Efganlı, Teğmen Abdurrahman, Maliye Müfettişi Arif Bey, Erzurum 15. Kolordu Kumandanı Kazım Karabekir Paşa, Yıldırım Kıtası Müfettişi Mersinli Cemal Paşa, Edirne’de 1. Kolordu Kumandanı Cafer Tayyar Bey’in de telgraf vasıtasıyla katıldığı genelge görüşmeleri, 21 Haziran’da başladı.
Ertesi sabaha kadar devam eden görüşmelerin akabinde bütün dünyaya, vatanın bütünlüğünün ve milletin istiklalinin amaçlandığı yüksek sesle duyuruldu.
“Milletin istiklalini tekrar milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” cümlesi, alınan bütün kararların özeti ve bağımsızlığa giden yolun başlangıcını oluşturdu.
“Kuruluşun kenti olarak Amasya ön plana çıkmaktadır”
Amasya Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Tarih Kısmı Dr. Öğretim Üyesi Gürkan Cevger, AA muhabirine, Amasya’dan Türk yurdunun bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü sağlamayı amaçlayan bir bildirinin yayımlandığını söyledi.
Amasya Genelgesi’nin Türkiye Cumhuriyeti’nin yapı taşını oluşturduğunu vurgulayan Cevger, “Bilindiği üzere 1402 Ankara Savaşı’nın akabinde Çelebi Mehmet, savaşın kaybedilmesinden sonra maiyetleriyle Amasya’ya gelmiş ve Culüs Zirve’de Amasya halkı tarafından coşku ve sevinçle karşılanmıştır. Çelebi Mehmet, Osmanlı’nın tekrar kuruluş sürecini Amasya’dan yönettiği için kuruluşun kenti olarak Amasya ön plana çıkmaktadır. 12 Haziran 1919’da Mustafa Kemal Paşa Amasya’ya teşrif etmiştir. Kentte Müftü Hacı Tevfik Efendi başta olmak üzere Abdurrahman Kamil üzere Amasya’nın kıymetli şahsiyetleri kendisini karşılamıştır. Culüs Zirve mevkisinde yapılan bu karşılama merasiminde Hacı Tevfik Efendi’nin Mustafa Kemal Paşa’ya hitaben söylemiş olduğu, ‘Paşam bütün Amasya emrinizdedir’ kelamı çok değerlidir ve Mustafa Kemal Paşa tarafından da memnuniyetle karşılanmıştır.” sözlerini kullandı.
‘DOĞUM SENEDİ’
Mustafa Kemal Atatürk’ün 12 Haziran 1919’da Amasya’ya geldikten çabucak sonra Ulusal Gayret’in adımlarını atmak için çalışmalara başladığını anlatan Cevger, şunları kaydetti:
“14 Haziran’da yeniden kendi isteğiyle Amasya Müdafaa-i Hukuk Cemiyetinin kurulmasına karar vermiştir. Ulusal Gayret çalışmaları, 12-22 Haziran ortasında devam etmiştir. Ulusal Uğraş’ın idaresini, içeriğini ve gayelerini bildiren Amasya Genelgesi, 22 Haziran 1919’da Amasya’da ilan edilmiştir. Amasya Genelgesi Ulusal Uğraş bakımından çok değerlidir. Zira içeriği, hususları incelediğimizde Ulusal Caba’nın idaresini açıklamaktadır. Burada vatanın bütünlüğü, parçalanamaz bütünlüğü, tekrar halkın istiklalini halkın kendi azim ve kararı ile kurtaracağından, vatanın içinde bulunduğu tehlikeli durumdan kelam edilmektedir. İstanbul hükümetinin misyonunu yapmadığından kelam etmektedir ve topyekun olarak Anadolu halkının bu çabaya dayanak vermesi gerektiği formunda sıralanabilir. Amasya Genelgesi yalnızca bir genelge olarak düşünülmemeli, zira içeriğindeki hususlara nazaran ulusal egemenliğe dayalı bir idareye atıf yapıldığından daha sonra kurulacak Türkiye Cumhuriyeti’nin aslında idare biçiminin Amasya Genelgesi ile belirlenmesi kıymet arz etmektedir. Birebir vakitte yeni kurulacak Türkiye Cumhuriyeti’nin bir doğum dokümanıdır. Doğum senedi olarak da Amasya Genelgesi’ni sayabiliriz.”
