İş insanı Murat Ülker, şahsî web sitesi “muratulker.com”da, “İnançlı mısınız, neye inanıyorsunuz, niye inanıyorsunuz, nasıl inandınız?” başlıklı bir yazı kaleme aldı.
“Gullibility” kavramından yola çıkan Ülker’in yazısı şöyle:
Psikolojide kullanılan bir kavram olan Gullibility, çoklukla ahmaklık üzere algılansa da daha çok bir eğilimi söz ediyor; Saflık yani kolay aldanmak olarak tanımlanabilir. Burada bir bilginin doğruluğunu sorgulamadan kabul etmek halinden bahsediyoruz. İnandığımız şeylerin kaçının hakikaten ne olduğunu biliyoruz? Kaçının üzerinde hakikaten düşündük, eleştirel yaklaştık? Kaçını yalnızca ailemizde, okulda, sokakta, ekran karşısında yaşanmışlıklarımızdan ötürü olduğu üzere hayatımızın içerisine yerleştirdik? Bir şeye inanmamız için, onun hakikat olması gerekiyor mu?
Ahmaklığa varan bu saflık durumu bazen gereğince dikkat etmemekten, bazen sorgulama hünerinin eksikliğinden, bazen de fazla inançtan kaynaklanabilir. Analitik düşünmek, eğitim düzeyi, medya okuryazarlığı üzere ferdi faktörler elbette kıymetlidir. Sorgulamak emek ister; düşünmek vakit alır; kuşku cüret gerektirir. Var olana inanmak ise kolaydır, süratlidir, rahatlatıcıdır. Mevzuyu sadece ferdi zaaflar olarak görmek bizi yanıltabilir, zira ahmaklık tesiri içinde yaşadığımız toplumun şartları ile birlikte şekillenir.
İNSANIN BİRİNCİ REFLEKSİ İNANMAKTIR
O vakit sorulması gereken soru şu:
Saf mısınız?
Sanmıyorum. İnanmak kolay, düşünmek zahmetlidir. Zira düşünmek, içsel bir tansiyonu göze almaktır. Kuşku etmek, mutlaklıktan vazgeçmeyi, rahatsız edici olasılıklarla yüzleşmeyi gerektirir. Meğer sezgi, çok daha süratli çalışır. Bir fikre birinci anda “doğruymuş gibi” yaklaşmak, insan zihninin doğal reaksiyonudur; yoksa bir şeyin yanlışsız olmadığını düşünmek, ikinci bir süreç gerektirir. İnsanın birinci refleksi inanmaktır, Daniel Kahneman buna “Sistem 1” diyor. Süratli, sezgisel, uğraş gerektirmeyen, lakin yüzeysel bir niyet biçimidir. Bu sistem, hayatın sıradan akışında işe fayda. Lakin neyin gerçek, neyin yanlış olduğunu ayırt etmeye çalışırken bizi yanıltabilir. Zira sezgi, rahat olanı tercih eder; karmaşık gerçeklerdense, konforlu fikirleri yeğler.
Daniel Gilbert’in çalışmalarının sonucuna nazaran, bir önerme ile birinci karşılaşıldığında zihin onu “doğruymuş gibi” işler. Hakikat olmama ihtimalini pahalandırmak ise bir sonraki bilişsel süreçtir. İnsanın birinci refleksi kuşku değil, kabuldür. Ve bu kabul, birden fazla vakit yalnızca zihinsel değil, duygusal bir rahatlık yaratır.
İnanmak sanıldığı kadar rasyonel değildir. Bazen daha çok bir içgüdüdür; daha tanıdık olanı, konforu, kolayı seçmek eğilimidir. Gerçek, bazen yalnızca fazla çetrefilli olduğu için ertelenir ve bu vakitle bir inanca dönüşür.
DÜŞÜNMEDEN İNANMAK VE POPÜLİZME YATKINLIK
Bazı beşerler, inandıkları şey ne kadar çelişkili ne kadar delilsiz ya da absürt görünürse görünsün, o inançlarına sıkıca tutunurlar. Bunun zeka eksikliği ile bir ilgisi yoktur; hatta daha eğitimli, daha kültürlü beşerler bile bazen bu cins inançları güya kanıtlanmış gerçeklermiş üzere savunabilir. Bunun nedeni, inanmanın her vakit bilgiye değil, doğruluk hissine dayanmasıdır.
Van Prooijen ve arkadaşlarının yürüttüğü araştırmaya nazaran, bilhassa popülist dünya görüşüne sahip bireyler, sezgilerine daha fazla güvenmektedirler. Onlar için bilgi, akıl yürüterek değil, sezgisel olarak “doğruymuş gibi” hissettiklerinde manalı hale geliyor. Bu sezgi ise mantıktan çok, hislerden ve aidiyet hislerinden besleniyor. Ahmaklık burada bir düşünmek stili değil, bir cins “düşünmemek” halidir. Sorgulamak, insanı içsel çelişkilerle yüzleştirir. Ancak sezgisel düşünmek, bu çelişkileri daha baştan bertaraf eder. Popülist retorik işte burada devreye giriyor. Karmaşık meselelere kolay tahliller sunuyor; “biz” ve “onlar” ayrımını sertleştiriyor, güvensizlik hissini bilgiyle değil öfkeyle destekliyor. Bu sezgisel itimat yalnızca komplo teorilerine değil; kelamda bilimsel açıklamalara, doğaüstü argümanlara ve hatta kulağa gerçek gelen lakin temelde anlamsız olan tabirlere dayanabiliyor. Araştırma, bu eğilimin yalnızca “yanlış bilgiye inanmak” değil, tıpkı vakitte bir “anlam arayışından kolay kolay vazgeçmek” eğilimi olduğunu ortaya koyuyor. Hal bu türlü olunca, ahmaklık kişisellikten çıkıp toplumsal bir boyut kazanabiliyor.
TOPLUMLAR, GÜVENSİZLİK VE İNANMAYA MAHKUM OLMAK
İnançlar ferdi üzere görünür, fakat birçok vakit toplumun aynasıdır. İnsan aslında yalnızca kendine nazaran değil, oburlarının inandığı şeylere inanır. Hatta birden fazla vakit, diğerlerinin inandığı şeyleri sorgulamamak için inanır, zira sorgulamak yalnızlaştırır. Bir toplumda birbirine itimat duygusu ne kadar zedelenmişse, inanmak artık savunmak haline gelir. Bu alakayı ortaya koyan çarpıcı bir araştırma Sinan Alper ve arkadaşları tarafından yürütülmüş. Araştırmada farklı ülkelerdeki komplo inançları tahlil edilmiş.
Bulgular şunu gösteriyor: Yolsuzluğun yaygın olduğu toplumlarda, komplo teorilerine inanmak çok daha olağan bir eğilim haline geliyor. Kimi bağlamlarda komplo teorileri neredeyse gerçeğin yerini alıyor! Zira yolsuzluğun sıradanlaştığı, şeffaflığın ve dürüstlüğün istisnai bir durum haline geldiği toplumlarda beşerler gerçeğe değil, gerçeğin gizlenmiş olduğuna inanmayı daha gerçekçi buluyor. Komplo teorileri bu türlü ortamlarda sadece bir kurgu değil olan biteni manalandırmak uğraşında başvurulan bir araç haline geliyor.
Bu toplumlarda aldanmak ferdi bir eksiklikten çok, kolektif bir savunma biçimi olarak ortaya çıkıyor. Beşerler bir aldatmaca içinde yaşıyor; öteki bir açıklamaya ulaşamadıkları için söylentilere toplumsal olarak inanıyor, inanmak zorunda kalıyor. Neden, zira gerçeklerin daima gölgelendiği bir tertip içerisinde aldanarak inanmak birçok vakit bir tercih değil; tek seçenek üzere görünür. Bu türlü ortamlarda inanmak ile aldanmak ortasındaki çizgi bulanıklaşır. Bu noktada ahmaklık artık ferdi bir saflık değil, kolektif bir adaptasyondur.
Araştırmanın bir öbür kıymetli bulgusu, kişisel farklılıkların bu eğilim üzerindeki tesirinin bağlama nazaran değiştiğini göstermesi olmuştur. Yolsuzluk düzeyi düşük olan ülkelerde, eğitim ve analitik düşünmek marifetleri komplo inançlarına karşı hami rol oynuyor. Yolsuzluğun yaygın olduğu toplumlarda bunlar manasını yitiriyor, zira inanmamak için gerekli olan toplumsal yer kayboluyor; ferdî gayretin ötesinde aldanmak yani ahmaklık genel bir hal alıyor. Gerçeği görebilmek için yalnızca göz yetmez; ışığa da muhtaçlık vardır. Birtakım toplumlarda o ışık sistematik bir halde kısılıyor.
GERÇEĞE İNANMAK MI, YOKSA ALDANARAK BİR İNANCA VARMAK MI
İnsanı hakikati arayan bir varlık olarak tanımlıyoruz. Fakat tahminen de bu her daim geçerli değil! Gerçeğin peşinde miyiz, yoksa hayatımızı manalandırmak mı istiyoruz? Bazen gerçek, sadece tahammül edilebilir olduğunda kabullenilir; yoksa mana gerçeğin yerini alır. İnsan her vakit doğruyu aramaz; kimi vakit yalnızca neye inanırsa daha inançta hissedeceğine ve daha az yalnız hissedeceğine nazaran yönelir.
Manvir Singh, The New Yorker Dergisi’nde 15 Nisan 2024 tarihinde yayımlanan “Don’t Believe What They’re Telling You About Misinformation” yani “Yanlış Bilgi Hakkında Size Söylenenlere İnanmayın” başlıklı makalesinde: Kimi inançlar bilgi üretmeye değil bağ kurmaya hizmet eder. Beşerler bu inançlara gerçek oldukları için değil, toplum nezdinde kendilerini tanımladıkları için tutunurlar. Singh’in aktardığı biçimiyle, bu çeşit inançlar “sembolik” inançlardır. Onları edinmek bir aidiyetin, bir kimliğin, bir kümenin modülü olduğunu ve bunu sürdürmeye istekli olduğun manasına gelir, diyor.
Bir kanıyı paylaşmanın fonksiyonu bazen o niyete inanmak bile değildir. O kanıyı taşımak, bir cins toplumsal şifre üzere kimliğinizi gösteren bir işarettir; sana benzeyenlerle görünmez bir bağ kurar. Singh, bunu “bir şeye inanmak değil, o şey aracılığıyla birilerine inanmak” olarak tanımlıyor. Biri “evet, dünya düzdür” dediğinde asıl niyeti fizikî gerçekliği tartışmak değil, “ben sizin tarafınızdayım” demektir. Bu noktada doğruluk değerini yitirir; bağlantı belirleyici hale gelir. Sembolik inançların gücü de buradan geliyor. Sahiden inanıyor muyuz, yoksa yalnızca o inancı taşımanın toplumsal getirisine mi tutunuyoruz? Singh, Tanrı’nın varlığına inanan biri, bu inancı sırf teorik seviyede değil, inananların oluşturduğu bir topluluğun kesimi olarak, bir duygusal bağ kurmak için edinir, diyor. Bu inançlar, davranışlarımızı birebir belirlemez ancak bir kısma ilişkin olduğumuzu hissettirir. Yani Singh diyor ki bir kilise ayininde, ilahi söyleyen biri, o anda Tanrı’dan çok birlikte söylediği beşerlerle bağ kuruyordur, yani bir Cuma namazından hutbe dinleyip namazını eda eden kişi Allah’tan çok cemaat ile ilişki kuruyordur, diyor; siz de katılır mısınız, ben bilemedim.
Yazısında siyasete ve komplo teorilerine de yer vermiş. Bir kişinin komplo teorisine inanması, onu test edilmiş bir bilgi üzere değerlendirdiği manasına gelmez, diyor. O niyet, bir öfkenin, bir dışlanmışlık hissinin ya da bir toplumsal aidiyetin taşıyıcısı olabilir. Bu çeşit inançlar çarçabuk yanlışlanabilir olsa bile terk edilmeleri güçtür. Zira terk edildiklerinde yalnızlık başlar. Bu nedenle, yanlış bilgiyle gayret sırf daha fazla gerçek bilgi sunmakla mümkün olmuyor ne yazık ki. Zira bazen insan gereksinim duyduğu için inanmayı seçer. Bu muhtaçlığı bastırmadan, yalnızca datayla insanların inançlarını değiştirmeye çalışmak beklenen etkiyi yaratmaz.
Ahmaklık, basitçe aldanmak demek değildir. Bazen düşünmeyi erteleyen bir yorgunluk, bazen yalnız kalmamak için yapılan sessiz bir uzlaşıdır. Herkesin bir şeylere inandığı bir dünyada kuşku etmek, toplumun yalnızca küçük bir bölümü tarafından pahalı görünür. Kuşkucu olmak, birden fazla vakit yalnız kalmak demektir. Bu yüzden birden fazla vakit insan, bildiğini değil, etrafının bildiğini seçer. Bu yalnızca sorgulamakla ilgili değil sorgulamaya cüretiniz olmasıyla ilgilidir.
PEKİ YA BEN
Hakikat arayışı bile itimada dayanıyor. İtimadın olmadığı yerde, hakikat yalnız, güçsüz, anlamsız kalıyor. Ben, Muhammed Emin’e (sav) inandım. O en sağlam insandı. Tüm yakınlarını bir yemeğe çağırıp onlara “Şu zirvenin arkasında bir düşman ordusu var desem, bana inanır mısınız?” dediğinde yakınları, “Hiç elbet inanırız, zira sen eminsin, en güvenilirsin.” dediler.
Ama O onları kendisine sunulan imana, bir Allah’a (CC) inanmaya davet edince: Biz şimdiye dek inandığımız atalarımızın müsaadeden çıkmayız, dediler. Çünkü toplumun, birlikteliğin onlara sunduğu konfor, imtiyaz ve zenginliklerden vazgeçemiyorlardı ve inananları aç ve sefil halde bıraktılar yıllarca, ambargo uygulayarak…
Nihayet O (sav), tekrar Mekke’ye girdiğinde artık herkes iman etmişti. Ancak gerçekte Müslüman olmuşlardı yani teslim olmuşlardı. İman ise kalbi olan bir şeydir. Onu yalnızca ALLAH (cc) bilir ve kıymetlendirir.
Tarih uzunluğu ne yazık ki; hükümdarlar, muktedirler, şahıs yahut sistem olarak toplumu çeşitli biçimlerde aldatarak iktidarlarını sürdürmüşlerdir. Roma’da yöneticilerin ilah sayılması, Firavunun kendini ilah ilan etmesi daima bu türlü olmuştur ve toplum ahmaklık içinde onları takip etmiştir. Beşerler ya muktedirlere yakın olup nemalanmış, ya da çoğunluğa uymuş, saçma inançlar, komplolar ile aldatılan ahmak kitlelere dönüşmüşlerdir. Aksi davrananlar ise zulme uğrayıp mazlum olmuşlardır.
Ama her vakit adil kral ve sistemler de var olmuştur. Günümüzde siz nerede duruyorsunuz, karar sizin.
